شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٤٨ - دليل سوّم بر نيازمندى هيولى به صورت

جابجا مى كند. امّا عامل قسرى در هيولى اثر نمى كند. عامل قسرى تنها مى تواند در جسم اثر كند. بنابراين، بايد جسمى وجود داشته باشد و فعليتى داشته باشد تا آن را از جايى به جاى ديگر منتقل كند. صِرف اينكه قبلا صورتى داشته است سبب آن نمى شود كه اكنون تحيّز داشته باشد و مكان خاصّى را اقتضا كند. بنابراين، انتسابى كه هيولى به صورت پيشين دارد يا انتسابى كه به صورت پسين دارد سبب نمى شود كه هيولى وضع خاصّى بيابد. و صِرف مسبوق بودن به يك صورت و يا ملحوق بودن به يك صورت، سبب نمى شود كه با آمدن صورتِ مقداريّه، حيّزى براى آنْ تعيّن بيابد و مكان مشخصى داشته باشد. پس يا بايد صورت بعدى در همه جا باشد و يا بايد هيچ جا نباشد. زيرا، در غير اين صورت ترجيح بلامرجح لازم مى آيد.

دليل سوّم بر نيازمندى هيولى به صورت

مصنف در اين دليل شقوق زيادى را مطرح مى كند. و به بررسى فروع آن با تفصيل مى پردازد. به نظر مرحوم صدرالمتألهين[١]، دليل مذكور را مى توان در دو جمله خلاصه نمود. و چندان احتياج به تفصيلات و بيان شقوق نيست. با اين حال، جناب شيخ اين دليل را به طور طولانى مطرح كرده است. همچنين در كتاب «التحصيل»[٢] شقوق مزبور ذكر نشده و خواهندگانِ تفصيل بيشتر، به كتاب شفاء ارجاع داده شده است.

   اصل دليل: هيولايى كه حسب فرض، بدون صورت جسمانى تحقق بالفعل مى يابد از دو حال خارج نيست: ١ـ يا به گونه اى است كه قوامش به قابليت و پذيرندگى است. و ضرورتاً بايد چيز ديگرى را بپذيرد ٢ـ يا به گونه اى است كه بدون پذيرندگى و بدون آنكه شىء ديگرى به عنوان مقبول آن باشد نيز تحقق مى يابد.

   در فرض اوّل، وجود هيولى به گونه اى است كه بدون آنكه چيزى در آن تحقق