شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٢٤ - آيا فرض اينكه مادّه چيزى را ايجاد كند و خود، آن را بپذيرد صحيح است؟

   امّا در اينجا، مى گوييم: اگر مادّه فلكيه، صورت را ايجاد كند بايد مادّه، فعليّت ببخشد به چيزى كه با همان چيز تكامل مى يابد.

   بى ترديد وقتى صورت به وجود مى آيد، مادّه به وسيله صورت، تكامل مى يابد. حال، اگر مادّه صورت را ايجاد كند، چيزى را ايجاد كرده است كه كمال براى آن است و آن را مى پذيرد. پس، مادّه از يك طرفْ موجب و موجد صورت است، و از سوى ديگر، پذيرا ومستعدّ آن است. بنابراين، بايد مادّه داراى دو حيثيّت باشد. پس به همان دليلى كه اصل هيولى را طبق برهان قوّه و فعل اثبات كرديم و گفتيم، حيثيّت قبول غير از حيثيّت فعليّت است. در اينجا هم بايد بگوييم كه حيثيّت قبول غير از حيثيت ايجاد است، بنابراين، هيولايى كه اجسام فلكى دارند و حسب فرض صورت را ايجاد مى كند، بايد داراى دو حيثيّت باشد، و به همين دليل بايد صورت و هيولاى ديگرى براى آن اثبات كرد، تا با صورتش، صورتى را ايجاد كند و با هيولايش هم پذيراى آن باشد. در اين صورت، نقل كلام مى شود در مورد آن صورتى كه حيثيّت فعليّت آن است.

   اگر گفته شود هيولى آن را پديد آورده است، باز نقل كلام درباره هيولى مى شود و اين روند همچنان ادامه مى يابد و تسلسل لازم مى آيد، پس هيولى به هيچ وجه نمى تواند صورتى را ايجاد كند، خواه صورتى كه مقارن با آن باشد و خواه صورتى كه مفارق با آن باشد.

آيا فرض اينكه مادّه چيزى را ايجاد كند و خود، آن را بپذيرد صحيح است؟

بى ترديد بايد دو حييثيت مذكور در مادّه از يكديگر متمايز باشند. حيثيّت قابليت غير از حيثيّت موجديت باشد. از اين رو، مادّه اى كه حسب فرض هم موجد است و هم قابل؛ بايد داراى دو حيثيّت باشد: يك حيثيّتش، حيثيّت استعداد و قبول و حيثيّت ديگرش، حيثيت اصدار و ايجاد!

   حيثيّت قبولش، همان جوهر مادى و هيولى است كه جز پذيرندگى واستعداد چيز ديگرى ندارد. امّا، حيثيّت ايجابش، مقوله ديگرى است غير از هيولى و پذيرندگى است. آن حيثيّتى كه منشأ ايجاد و ايجاب است، چيزى فراتر از