شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٧٦ - ديدگاه مصنف درباره حقيقت زاويه

بررسى مقدار بى‌قرار

زمان

تاكنون با سه گونه كميّت آشنا شديم. گونه ديگرى از كميّت وجود دارد كه غير قارّ (بى قرار) است و به آن زمان مى گويند. اگر چنين كميّتى را نيز بر انواع سه گانه كميّت بيفزاييم، آنگاه مجموع كميّات، چهار قسم خواهد بود. چنانكه در يك تقسيم مقدار قارّ به خط و سطح و حجم

دسته بندى اوّلى مى توان گفت: كميّت بر دو قسم است: يا قارّ است و يا غير قارّ؛ كميّت غير قارّ زمان است. امّا، كميّت قارّ، خود بر سه قسم است: يا يك بُعد دارد كه خط است و يا دو بعد دارد كه سطح است؛ و يا داراى سه بعد است كه حجم مى باشد.

   در طبيعيات، فصلِ مفصّلى به بحث درباره زمان[١] اختصاص يافته است. در آنجا، عرَض بودن زمان به اثبات رسيده و رابطه آن با حركت تبيين شده است.

   اكنون نوبت آن فرا رسيده است كه بدانيم غير از آنچه گفتيم، مقدار ديگرى در خارج وجود ندارد. براى اثبات اين مطلب مى گوييم: كميّت از دو حال خارج نيست:

   الف ـ يا قارّ است؛ يعنى همه اجزاء آن با هم وجود پيدا مى كند.

   ب ـ يا قارّ نيست. يعنى همه اجزاء آن با هم تحقق نمى يابد؛ بلكه اجزائش بتدريج تحقق مى يابد.

   اين قسم كه اجزائش بتدريج تحقق مى يابد، زمان ناميده مى شود.

   امّا، قسم نخست كه قارّ است و همه اجزائش با هم تحقق مى يابد خود از سه حال خارج نيست:

   الف ـ يا يك بعدى است. ب ـ يا دو بعدى است. ج ـ يا سه بعدى است. زيرا، در هيچ جسمى بيش از سه بُعد نمى توان فرض كرد. به چنين مقدارى كه سه بعد دارد مقدار مجسّم مى گويند كه همان جسم تعليمى است.

   و ممكن است در مقدار دو بُعد فرض شود كه در اين صورت سطح خواهد بود. چنانكه ممكن است مقدارى تنها يك بُعد داشته باشد كه در اين صورت، خط خواهد بود.