شرح الهيات شفاء

فصل اول

تعريف جوهر و اقسام آن

محورهاى اصلى بحث

طرح مسئله

حمل بالذات و حمل بالعرض

توضيحى درباره حمل بالذات و اقسام آن

اثبات وجود جوهر و نيازمندى عرض به آن

جوهر، قوام بخش عَرَض

تصوير حلول اعراض در اعراض

جايگاه بحث از جواهر و اعراض

نفسى يا اضافى بودن تقسيم ماهيّت به جوهر و عرض

موضوع و محل

فرق اصلى ميان موضوع و محلّ

اقسام محلّ و انواع حلول

حلول چند صورت در يك محلّ

جوهر بودن صورت و محلّ حقيقى

وحدت و بساطت واجب الوجود

اقسام جوهر

فصل دوم

شناخت جسم و حقيقت ماهيت آن

جسم و اجزاء آن مادّه و صورت

تعريف جسم

ضرورت اخذ مقومات، در تعريف ماهيت شىء

سطح و تناهىْ مقوّم ماهيت جسم نيستند

لازمه جسميّت داشتن سطوح متعدد نيست

جهت دارى لازمه اجسام تحت فلك

عدم لزوم ابعاد بالفعل براى تحقق جسميّت

مقوّمات و عوارض جسم

توضيحى فزون تر درباره مقوّمات و عوارض جسم

طبيعت فلكى عامل ثبات اَعراض در جسم فلك

جسم تعليمى

رابطه تخلخل و تكاثفِ جسم با اصل جسميّت

رابطه جسم تعليمى با جسم طبيعى

قسمت پذيرى جسم

رابطه اتصال با جسم طبيعى و جسم تعليمى

تركيب جسم از هيولى و صورت

درآمدى بر برهان وصل و فصل

سرّ انفكاك پذيرى يا انفكاك ناپذيرى اجزاء

ملاك تجزيه ناپذيرى اجسام نشكن

1ـ برهان وصل و فصل

اثبات هيولى بر اساس برهان وصل و فصل

انتزاعى بودن مفهوم اتصال و انفصال

2ـ برهان قوّه و فعل

خطوط كلى برهان قوه و فعل

مناقشه اى بر برهان قوه و فعل

پاسخ مصنف از مناقشه مذكور

حاصل پاسخ مصنف و توضيح عبارت

اشكال وارد بر برهان قوّه و فعل

نياز صورت جسميه به ماده (توضيح عبارت)

فرق مفهوم مقدار با مفهوم جسم از جهت اعتبارات ماهيت

دليل طرح مطالب فوق در اين بخش

سبب اختلاف اجسام

فرق جسم با مقدار

ماهيّت بشرط لائى و لابشرطى جسم

مقصود از جسميت

بررسى نظر مصنف در فرق ميان جسميّت با مقدار

عدم تحصّل مقدار مطلق

طبيعت متحصّل جسم

توضيحى دوباره درباره فرق ميان جسم و مقدار

بساطت و تحصّل صورت جسميّه

فصل سوم

جدايى ناپذيرى ماده از صورت

دليل اوّل براى نياز هيولى به صورت

دليل دوم نيازمندى هيولى به صورت

معانى وضع

حاصل دليل دوّم براى نيازمندى هيولى به صورت

توضيح برهان دوّم در قالب مثال

جهت دارى و تحيّز هيولاىِ فاقد صورت (جمع بندى)

اشكال اختصاصى به فرض ياد شده

اشكال مشترك ديگر

نگاهى دوباره به نيازمندى هيولى به صورت

دليل سوّم بر نيازمندى هيولى به صورت

توضيح متن

هيولى و پذيرش دو نوع صورت

محال بودن اتّحاد دو هيولى

توضيح عبارت و نگاهى دوباره به مطالب

پذيرندگى جسم واحد نسبت به اندازه هاى گوناگون

نخستين مسئله فرعى

نظر فلاسفه طبيعى درباره تخلخل و تكاثف

تبيين فلسفى تخلخل و تكاثف در اجسام

همراه بودن فعل الهى با وساطت استعداد خاصّ

صدور مقدار معيّن از سبب خارجى، نيازمند استعداد خاصّ در مادّه است

دوّمين مسئله فرعى

توضيحى فزونتر

بازگشت به اصل مطلب

فصل چهارم

مقدّم بودن صورت بر مادّه از لحاظ مرتبه وجودى

تقدم رتبى صورت بر مادّه

نسبت ميان مادّه و صورت

نظريه مختار در باب اضافه

نحوه تعقّل طرفين اضافه در تلازم وجودى

اقسام تلازم وجودى

چگونگى تلازم ميان مادّه و صورت

دليل تلازم وجودى ميان دو معلولِ يك علّت

تلازم وجودى ميان اجزاء نظام هستى

تبيين « فرضهاى قابل تصور» در عبارت متن

تبيين چگونگى تلازم بين دو معلول

حاصل سخن در حاشيه مباحث پيشين

بررسى عليّت هر يك از مادّه و صورت براى ديگرى

نخستين دليل براى عدم صلاحيت مادّه براى وساطت در صدور صورت از علّت

دليل دوم براى عدم صلاحيت مادّه براى وساطت در صدور صورت از علّت

بررسى تقدم ذاتى و زمانى علّت

اسباب و مسبب هاى مقارن و مفارق

بازگشت به اصل مطلب

دليل سوم بر عدم صلاحيت مادّه براى وساطت در صدور صورت از علّت

سير اجمالى بحث

تقدم رتبى مادّه يا صورت

چگونگى عليّت صورت براى مادّه

عليّت صورت براى مادّه، به تنهايى يا با مشاركت امر ديگر

احتياج مادّه و صورت به علّت مفارق

معاونت صورت براى علّت مفيض در تحصّل و ايجاد مادّه

بررسى ناسازگارى مشاركت صورت در ايجاد مادّه با قاعده « الواحد»

دفع دخل مقدّر

اشكال نخست و پاسخ آن

چكيده بحث

بررسى پاسخ مصنف

وحدت عددى علّت و معلول

بررسى اشكال دوم و پاسخ آن

عليّتِ صور ملازم و مفارق نسبت به مادّه

بررسى انگاره عليّت مادّه براى صور لازم و غير مفارق

آيا فرض اينكه مادّه چيزى را ايجاد كند و خود، آن را بپذيرد صحيح است؟

عليت و تقدم صورت مقارن و مفارق، نسبت به مادّه

تأكيد بر نفى عليّت هيولى نسبت به صورت

معلوليت مادّه ثانيه نسبت به صور نوعيه

فصل اول

بحث درباره مقولات نه گانه و عرَضيت آنها

مرورى بر مباحث گذشته

بحثى پيرامون اعراض

مقوله كم و كيف

عرضيّت مقوله اضافه و مقولات نسبى

جوهريت كم متصل و كيف در نظر برخى از مردم

نظريه اصحاب كمون

دانش طبيعى بهترين جاى پرداختن به بحث جوهريت كيف

انگاره جوهريت كمّ

استدلال بر اصل و مبدء بودن واحد

نظريه اصحاب عدد

اثبات عرضيّت كمّ و پاسخ به شبهات

فصل دوم

بحث درباره واحد

وحدت و اقسام آن

معانى واحد و اقسام آن

ديدگاه مصنف درباره كثرت

بررسى ديدگاه مصنف

حقيقت وحدت چيست؟

صدق تشكيكى مفهوم وحدت

اقسام واحد

بررسى اقسام وحدت حقيقى و بالذات

فرق ميان وحدت بالاتصال با وحدت بالتّماس

اقسام واحد بالجنس

اقسام وحدت بالنوع

تصوير كثرت بالفعل در « وحدت بالجنس»

تصوير كثرت عددى در « واحد بالنوع»

وحدت حقيقى و كثرت بالقوه

وحدتى كه بالفعل داراى كثرت است

شباهت واحد بالتماس با متصل حقيقى

اقسام التحام

وحدت اتصاليه و وحدت اجتماعيه

اقسام واحد بالعدد

تقسيم ديگر

وحدت و كثرت در « واحد بالعدد»

1ـ وصفِ وحدت در طبيعتى كه داراى وضع است

2ـ وصفِ وحدت در طبيعتى كه ذو وضع نيست

وحدتى كه وصف نيست بلكه طبيعتش عين وحدت است

يادكردى دوباره از اقسام واحد بالعدد

تكثّر در ماهيّت واحد بالعدد كه خود اقتضاى انقسام ندارد

طبيعت واحد بالعدد و عدم اقتضاى كثرت در آن

واحدى كه مبدء عدد و عين وحدت است

مقدار يا طبيعتى كه آمادگى اتصاف به كثرت بعد از وحدت را دارد

يادكردى از تقسيم پيشين

چگونگى تكثّر اجسام عنصرى

تقسيم واحد به واحد تامّ و واحد ناقص

تقسيم ديگرى براى وحدت اتصاليه

اقسام وحدت بالتمام

معيار تحقّق « واحد بالتمام»

وحدت بالمساواة

بررسى معيار وحدت در كثيرهاى بالعدد

نسبت وجود و وحدت از نظر مفهوم و مصداق

بررسى جايگاه مفهومى وحدت

حقيقت وحدت و كثرت

بداهت مفهوم وحدت و كثرت و فرق ميان آن دو

دورى بودن تعاريف وحدت و كثرت

اعرف بودن كثرت نزد خيال و اعرف بودن وحدت نزد عقل

تعريف شگفت انگيز عدد!

مقايسه مفهوم كثرت و عدد

چاره انديشى نافرجام براى اشكال « دور» در تعريف عدد

بررسى عَرَضيت و جوهريّت وحدت

حقيقت وحدت و كثرت از ديدگاه مصنف

نظريه مختار در حقيقت وحدت و كثرت

استدلال مصنف بر عرضيت « وحدت»

آيا وصف « وحدت» مى تواند مستقلّ از موصوف خود تحقق يابد؟

بيان عَرَضيّتِ « وحدت»

ديدگاه صدرالمتألهين درباره معيار اندراج يك ماهيّت تحت مقولات

ديدگاه مصنف درباره صدق مفهوم عَرَض بر ماهيّت وحدت و نقطه

عدم جوهريت وحدت و عدم حلول آن در جوهر

توضيح بيان مصنّف

انگاره جدايى ناپذيرى « وحدت» از « وجود»

كاربرد مفهوم وحدت در مورد جوهر و عرض

اشكال التزام به دو نوع وحدت

امكان عروض عَرَض بر جوهر و عدم امكان عروض جوهر بر عرض

فرض ذاتى بودن معناى عام وحدت

نادرستى اين فرض

فصل چهارم

درباره عرض بودن مقادير

مقدّمه

توضيح چند اصطلاح

اثبات عَرَضيت كلّ مقادير

رأى صدرالمتألهين درباره مقادير

بررسى اقوال در مسئله

استدلال بر عَرَضيتِ مقادير

رابطه جسم تعليمى با مقدار

ديدگاه مشائيان درباره زمان و جدايى ناپذيرى آن از مسافت

اعتبارات چهارگانه درباره سطح

بررسى اعتبارات چهارگانه درباره سطح

بيان نكته اى از طبيعيات

عرض بودن سطح به دليل مقدار بودن آن

يكى از دلايل عرض بودن سطح

از بين رفتن سطح جسم به واسطه اختلاف اشكال

توضيحى فزونتر درباره عَرَضيّت سطح

عدم انفكاك سطح از مادّه در خارج

انفكاكِ سطح و خط از جسم در توهّم

دو معنا براى مفارقت

بطلان تصوّر انفكاك « بشرط لائى» در مورد سطح و خط و نقطه

آيا نقطه با حركت خود، خط را رسم مى كند؟

فرآيند پيدايش نقطه بر روى سطح

فرايند ترسيم خط، سطح و حجم

چرا نقطه متحرك نمى تواند راسم خط باشد؟

كاوشى نو درباره حقيقت زاويه

پيامدهاى هر يك از دو معنا براى زاويه

فصل سوم

در مورد حقيقت واحد و كثير و اثبات عرض بودن عدد

اثبات « ماى حقيقيه» مقادير

حقيقت و اقسام زاويه

نظرات گوناگون درباره زاويه

چگونگى ترسيم سطح، حجم و زاويه

انتقاد مصنف بر اين نظريه

بررسى مقدار بى قرار

ديدگاه مصنف درباره حقيقت زاويه

بررسى كمّيات متصله پندارى

ثقل و خفّت (سنگينى و سبكى)

معادله زمان و مساحت

تجزيه اى كه عارض سبكى و سنگينى مى شود

همانندى حرارت و ثقل در حكم

« صِغَر و كِبَر» از مقوله اضافه است

فصل پنجم

پژوهشى پيرامون ماهيت عدد و تعيين انواع آن

نوعيّت هر يك از مراتب عدد

اثبات وجود خارجى براى عدد

بررسى ديدگاه مصنف درباره وجود خارجى عدد

چگونگى اختصاص وجود اعداد به ذهن

ويژگى هاى هر مرتبه اى از عدد

حقيقت عينى هر يك از مراتب عدد

حدّ و تعريف عدد

بررسى فرض هاى نادرست در تعريف عدد

1ـ حمل دو محمول متخالف به عنوان تعريف

2ـ حمل دو مفهوم متحد به عنوان تعريف

3ـ حمل مفهومى كه مقارن دارد در تعريف

4ـ حمل مفهوم مزبور با فرض مقارنت موصوف

پاسخى اجمالى از چيستى « عشره»

عدد را چگونه مى توان تعريف كرد؟

اشكالاتى كه بر تعريف عدد به اجزاء تشكيل دهنده آن وارد مى شود

رسم عدد نه تعريف حقيقى آن!

بحثى درباره « اثنوّة»

توضيحى درباره حقيقتِ اثنينيّت

تقسيمات اعداد حقيقى

بررسى ادلّه كسانى كه « دو» را عدد نمى دانند

توجيه و تفسير يك جمله از عبارت متن

كوچكترين و بزرگترين عدد

اشكال اجتماع دو وصف متضادّ در عدد " دو"

پاسخ كثرت دو معنا دارد

« دو» يا كوچكترين عدد

معانى كثرت

نفى رابطه تضادّ ميان وحدت و كثرت

فصل ششم

تقابل واحد و كثير

تقابل حقيقى در فلسفه

اثبات تضادّ ميان وحدت و كثرت

توضيح اشكال بر استدلال پيشين

پاسخ مصنف به اشكال مزبور

اقسام تقابل در فلسفه

جايگاه واحد و كثير در اقسام تقابل

چند نكته

چكيده پاسخ مصنف از اشكال

تأكيد بر لزوم وحدت شخصى در موضوع ضدّين

بررسى فرض تقابل عدم و ملكه ميان وحدت و كثرت

دو وجه در ترسيم رابطه وحدت و كثرت به صورت عدم و ملكه

ديدگاه فلاسفه پيشين درباره تقابل وحدت و كثرت

شرط اساسى تضاد

نقد ديدگاه مزبور

بررسى فرض تناقض در وحدت و كثرت

تضايف بالعرض ميان وحدت و كثرت

بررسى فرض تقابل تضايف

تحقّق بالغير و تحقّق بالقياس الى الغير

تقابل مكيال و مكيل در مورد وحدت و كثرت

شرط نخست براى تعيين مكيالْ هم جنس بودن آن با مكيل است

مقياس قرار دادن كوچكترين جزء هر امتداد

معيارها براى گزينش واحد در اندازه گيرى

شرط دوّم مكيال، اظهريت و قابليت دسترسى است

حركت فلك، مقياس حركات

واحد اندازه گيرى حركت

واحد اندازه گيرى وزن

واحد اندازه گيرىِ ابعاد در موسيقى

مقياس سنجش يك جنس، ضرورتاً مقياس همه انواع آن نيست

عدم محدوديت مكيال و مكيل

تناسب مكيال و مكيل

بررسى جايگاه " مساوى" در تقابل ميان اكبر و اصغر

پاسخ مخدوش از اشكال فوق

نقد مصنف بر پاسخ فوق

رابطه تضايف ميان اعظم و اصغر؛ و ميان مساوى و مساوى

شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢

ابن‌سينا، حسين‌بن‌عبدالله، ٣٧٠-٤٢٨ق

[شفا. برگزيده.الهيات.شرح]

شرح الهيات شفاء (ج٢) / محمدتقي مصباح يزدى؛ تحقيق و نگارش: عبدالجواد ابراهيمي‌فر. ـ

قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى(قدس سره)، ١٣٩١.

ج. (انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى(قدس سره) ؛ ٤٨٢؛ فلسفه؛ ٧١) /// مجموعه آثار؛ ١/٣؛ فلسفه اسلامي؛ ١)

کتابنامه [٤٥٦-٤٤٧] و همچنين به‌صورت زيرنويس.

١. ابن‌سينا، حسين‌بن‌عبدالله، ٣٧٠-٤٢٨ق ـ شفا ـ نقد و تفسير. ٢. مابعدالطبيعه ـ متون قديمي تا قرن ١٤. ٣. فلسفه اسلامي ـ متون قديمي تا قرن ١٤. ٤. خداشناسي. الف. مصباح يزدي، محمدتقي، ١٣١٣ ـ ، شارح. ب. ابراهيمي‌فر، عبدالجواد ، ١٣٤١ ـ ، نگارش. ج. عنوان.

٧ الف ٢ الف / ٧٥١ B

شرح الهيات شفاء جلد دوم (مشکات)

مؤلف: آيت‌الله محمدتقى مصباح يزدى

تحقيق و نگارش: عبدالجواد ابراهيمي‌فر

ناشر: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى(قدس سره)

نوبت و تاريخ چاپ: اول، پاييز ١٣٨٦

چاپ: نگارش

شمارگان : ٣٠٠٠ قيمت: ٤٧٠٠ تومان

مركز پخش : قم، خيابان شهدا، کوي ممتاز، پلاک ٣٨.

تلفن و نمابر: ٣٧٧٤٢٣٢٦-٠٢٥

٦-٣١١-٤١١-٩٦٤-٩٧٨ :شابک

كليه حقوق براى ناشر محفوظ است