شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٨١ - همانندى حرارت و ثقل در حكم

تجزيه‌اى كه عارض سبكى و سنگينى مى‌شود

وقتى مى گوييم چيزى، نصف شىء ديگر، سنگينى دارد، اين خود، يك تجزيه است. امّا، اين صفتِ نصف را كه به سنگينى نسبت مى دهيم در واقع از آنِ خودِ ثقل نيست. زيرا، ثقل، نصف ندارد. البته، تجزيه را از آن رو به «ثقل» نسبت مى دهيم و مى گوييم: ثقلى، نصف ثقل ديگر است؛ كه وقتى هر دو را در فضا رها كنيم آن يكى در زمانِ واحد، نصف مساحت را طى مى كند. يا در مسافت واحد دوبرابر ديگرى زمان مى خواهد تا آن را طى مى كند.

   و يا اينكه وقتى آن دو را در وسيله اى همچون ترازو مى نهيم، يكى از آن دو، در يك كفه ترازو به سمت پائين حركت مى كند و ديگرى در كفه ديگر به سمت بالا. آنكه سنگين تر است به سمت پائين حركت مى كند و آنكه سبكتر است به سمت بالا، و يا به وسيله راه هاى ديگرى كه ممكن است شما در نظر داشته باشيد؛ بنابراين، همه اين كميت ها، از آنِ لوازمِ ثقل است نه از آنِ خودِ ثقل. در نتيجه اسناد كميّتِ مساوات و مفاوته به ثقل، اسناد بالعرض است.

همانندى حرارت و ثقل در حكم

حرارت، يك كيفيت است كه طبق عقيده مشائيان شدّت و ضعف پيدا مى كند. امّا داراى كميت نيست و اصالتاً زيادت و نقصان را نمى توان بدان نسبت داد. مع الوصف، درباره حرارت مى گوييم، اين حرارتش از ديگرى فزونتر است! معناى اين سخن چيست؟ اين سخن، يا به اعتبار آن است كه حرارت مذكور، يك سطح يا حجم بيشترى را فراگرفته است. و يا از آن رو است كه براى گرم شدن اين شىء خاص، بايد جسمى با دو برابر حجم كنونى كه براى توليد حرارت در شىء ديگر كافى است، حرارت توليد كند. به هر حال، مصنّف همه اين امور را به كمّيت ها بر مى گرداند. و مى گويد اين زيادت و نقصان ها همه از آنِ حجم و سطح است؛ و بالعرض به كيفيت ها نسبت داده مى شود.

   براى مصنّف، مسلّم است كه حرارت كيفيّت است. و كيفيت قابل تجزيه نيست. آنچه حقيقتاً و بالذّات پذيرنده قسمت و تجزيه است، كمّيت مى باشد.