فَالاَْقَلُّ مِقْدارُ حَرَكَة هُوَ الاَْقَلُّ زَماناً، وُ هذا هُوَ الْحَرَكَةُ الْفَلَكِيَّةُ السَّريعَةُ جِدّاً اَلْمَضْبُوطُ قَدْرُها، لاَِنَّ الدَّوْرَ لا يَزْدادُ عَلَيْهِ وَ لا يَنْقُصُ،[١] اَلْمَعْلُومُ صِغَرُ مَقْدارِها بِسُرْعَةِ الْعَوْدِ لَيْسَ مِمّا يُنْتَظَرُ تَجَدُّدُهُ اِلى حين، بَلْ في كُلِّ يَوْم وَ لَيْلَة تَتِمُّ دَوْرَةٌ قَريبَةٌ اِلَى الْمَوْجُودِ وَ التَّجَديدِ وَ اِلَى التَّجْزِئَةِ اَيْضاً بِحَرَكاتِ السّاعاتِ. فَتَكُونُ حَرَكَةُ ساعَة واحِدَة مَثَلا هِيَ مِكْيالُ الْحَرَكاتِ، وَ كَذلِكَ زَمانُها مِكْيالُ الاَْزْمِنَةِ، وَ قَدْ يُفْرَضُ فِي الْحَرَكاتِ حَرَكةٌ واحِدَةٌ بِحَسَبِ الْمَسافاتِ، اِلاّ اَنَّ ذلِكَ غَيْرُ مُسْتَعْمَل وَ غَيْرُ واقِع مَوْقِعَ الْفَرْضِ الاَْوَّلِ.[٢]

حركت فلك، مقياس حركات

از آنچه گفته شد اين نتيجه بدست مى آيد كه حركتى كه مقدارش كمتر است، حركتى است كه زمانش كمتر است. و چنين حركتى همان حركت فلك است كه هم سريع است و هم مقدار آن معيّن است. بنابراين، مقياس حركت دو ويژگى دارد: الف: معيار آن، حركت فلكى است؛ و از اين رو، مقدار آن كم و زياد نمى شود؛ ب: سريع التجدّد است. آنسان كه با گذشت يك شبانه روز در واقع ٢٤ ساعت مى گذرد؛ و هنوز مقدار اين ٢٤ ساعت از خاطر انسان نرفته، فردا دوباره يك ٢٤ ساعت ديگر و يك روز ديگر آغاز مى شود. چنين نيست كه براى بازگشت دوباره اش بايد يك سال بگذرد، تا مشابه آن تجديد شود. بلكه در هر ويژگى حركتِ مقياس، سريع التجدد است.

شبانه روز يك دور، گردش فلك، كامل مى گردد؛ و زود تجدّد مى يابد. علاوه بر اين، مى توان اين حركت را به اجزاء كوچكترى تجزيه نمود؛ به گونه اى كه صبح تا ظهر آن يك بخش، قرار گيرد؛ و اين بخش، به شش ساعت تقسيم گردد. تجزيه هايى كه هم محسوس و هم قابل درك مى باشد.

بدينسان، مقدار يك ساعت حركت، مقياس حركات قرار مى گيرد. چنانكه مى گويند: على يك ساعت راه رفته است. اين يك ساعت، در واقع يك بيست و

[١] در نسخه چاپ قاهره بعد از «لا يزداد عليه» ويرگول گذاشته، در حالى كه جاى ويرگول بعد از كلمه «لا ينقص» است. چنانكه تصحيح شده آن را در متن ملاحظه مى كنيد. [٢] مقصود از «فرض اوّل» همان سنجش با زمان است. و معناى جمله اين است كه سنجش با مكان، مكانت سنجش با زمان را ندارد و فاقد ويژگى هاى آن است. ‌‌