فَهذا الْمَعْنى هُوَ كَمِيَّةُ الْجِسْمِ، و ذلِكَ صُورَتُهُ، وَ هذِهِ الْكَمِيَّةُ لا تُفارِقُ تِلْكَ الصُّورَةَ فىِ الْوَهْمِ ألْبَتَّةَ، لكِنْ هِىَ وَ الصُّورَةُ تُفارِقانِ الْمادَّةَ فىِ الْوَهْمِ.

رابطه جسم تعليمى با مقدار

در فصل هاى پيشين همين مقاله گفته ايم كه مقدار در مادّه اى تحقق مى يابد. و بر اين مدّعا، چنين دليل آورديم كه مقدار، چيزى غير از خود مادّه است. و با آنكه مادّه جوهرى باقى است؛ امّا، اين مقدار فزونى و كاهش مى پذيرد. همچون تخلخل و تكاثرى كه در جسم پديد مى آيد، ولى جوهر جسم را عوض نمى كند. جوهر جسم، همان جوهر است. امّا، مقدارش تغيير مى كند. پس، مقدارى كه نامتغيّر بودن جوهر شىء متغيّر و متغيّر بودن مقدار آن

تغيير مى كند غير از چيزى است كه تغيير نمى كند. آنچه نامتغير است، جوهر شىء و مادّه شىء است. و آنچه تغيير مى كند، مقدار شىء است. پس معلوم مى شود مقدار غير از خود جوهر است. و چنين چيزى كه غير از خود جوهر باشد و در آن حلول كرده باشد غير از عَرَض نخواهد بود.[١] ليكن عرضى است كه از لوازم ماده، يا از لوازم چيزى است كه در ماده وجود دارد. يعنى از لوازم صورت جسمانى است. از اين رو، اين مقدار كه عرض است جز در توهّم، از مادّه مفارقت نمى كند.

مصنف، درباره اين مطلب كه عرض و مقدار در توهم از مادّه مفارقت مى كند امّا در خارج مفارقت نمى كند؛ در ادامه همين فصل، به طور مفصّل بحث خواهد كرد. امّا، مقدار از صورت اتصاليه در هيچ مرحله اى انفكاك نمى يابد. نه در خارج انفكاك مى يابد و نه در توهّم. زيرا، مقدار مذكور، مقدار شىء متصل است. تا صورت اتصاليه نباشد، نمى توان براى آن مقدار فرض كرد. چگونه مى توان مقدار را تصوّر كرد در حالى كه شىء متّصلى را تصور نكرده باشيم؟ بنابراين، حتى در

[١] آنچه در بالا بيان كرده ايم، تقرير سخن شيخ است. وگرنه در اين موارد جاى مناقشه وجود دارد. جناب صدرالمتألهين در همين جا بحث هاى مفصّلى دارد و مناقشاتى را ذكر كرده است. ر.ك: تعليقه صدرالمتألهين بر الهيات شفاء، ص ١٠٠. ‌‌