رَسْماً[١] ثابتاً؟ بَلْ اِنَّما ذلِكَ فِى الْوَهْمِ وَ التَّخَيُّلِ فَقَطُّ. وَ اَيْضاً فَاِنَّ حَرَكَتَها تَكُوْنُ لا مَحالَةَ[٢] وَ هُناكَ شَيءٌ مَوْجُوْدٌ تَكُوْنُ الْحَرَكَةُ عَلَيْهِ اَوْفيهِ، وَ ذلِكَ الشَيءُ قابِلٌ لاَِنْ يَتَحَرَّكَ فيهِ، فَهُوَ جِسْمٌ اَوْ سَطْحٌ اَوْ بُعْدٌ فى سَطْح اَوْ بُعْدٌ هُوَ خَطٌّ، فَتَكُوْنُ هذِه الاَْشْياءُ مَوْجُوْدَةً قَبْلَ حَرَكَةِ النُّقْطَةِ، فَلا تَكُوْنُ حَرَكةُ النُّقْطَةِ عِلَّةً لاِنْ تُوْجَدَ هِيَ.

آيا نقطه با حركت خود، خط را رسم مى كند؟

اين مطلب كه مى گويند: نقطه با حركت خود، خط را رسم مى كند، مطلبى است كه براى انعكاس در خيال و براى آموختن به نوآموزان و براى تقريب به ذهن، گفته مى شود. امّا، در خارج، اينگونه نيست و چنين چيزى امكانِ وجود ندارد. اينكه مى گوييم نقطه، خطّ را بوجود نمى آورد، نه از آن رو است كه بر اين باوريم نقطه انتقالى يا نقطه متحرك محال است. نه! ما وجود نقطه متحرك را مى پذيريم؛ چنانكه مى توان دو كره را بر روى هم غلطاند و يا رأس مخروطى را روى سطحى به حركت درآورد، و از اين رهگذر نقطه متحرك پديد آورد. آرى! در اين موارد نقطه اى در حال حركت پديد مى آيد و ما آن را مى پذيريم.

در مورد نقطه، تماس انتقالى را ممكن مى دانيم. هنگامى كه دو كُره را بر روى هم قرار داده بچسبانيم، نقطه پديد مى آيد؛ آنگاه اگر آندو را بر روى هم بغلطانيم نقطه ديگرى به وجود مى آيد. با پديد آمدن نقطه پسين، نقطه پيشين از بين مى رود. زيرا، تماس قبلى قطع شده و به جاى ديگرى منتقل گرديده است. چنانكه وقتى رأس مخروط را بر روى سطحى قرار دهيم، نقطه اى رسم مى شود. و چون رأس مخروط را به مكانِ مقارنِ نقطه پيشين انتقال دهيم، نقطه پيشين از بين مى رود؛ زيرا، خودِ سطح نقطه اى از خود ندارد. قرار گرفتن رأس مخروط بر روى سطح، نقطه را پديد مى آورد. و اكنون رأس مخروط به مكان ديگرى منتقل شده است. اين انتقال بدان معنا است كه نقطه پيشين از بين رفته و نقطه جديدى پديد آمده است.

[١] مقصود از واژه «رسماً» در اينجا، اصطلاح منطقىِ آن نيست كه در مقابل حدّ بكار مى رود؛ بلكه مقصود همان است كه گفتيم: «النقطة يرسم الخط» [٢] «واو» در اين عبارت، حاليه است. يعنى حركت نقطه در حالى صورت مى پذيرد كه شىءاى وجود داشته باشد تا حركت بر آن و يا در آن واقع شود. ‌‌