مباحث گذشته اين نكته نيز روشن شد كه مادّه و صورت با يكديگر تلازم دارند. و بين آنها هيچگونه انفكاكى پديد نمى آيد. مادّه هيچ گاه بدون صورت تحقق نمى يابد. در ادامه مباحث گذشته، مصنف بحثى را منعقد نمود درباره اينكه آيا بين مادّه و صورت تقدّمى در مرتبه وجود، هست يا نه؟

حاصل بيان ايشان در اين باره، آن بود كه مادّه و صورت علاوه بر اينكه هر دو معلول علّت مفارق هستند (يعنى معلولين علّة ثالثه به شمار مى آيند) و به گونه اى تلازم در وجود دارند، رابطه ديگرى نيز بين آنها وجود دارد. چنين نيست كه آن دو، در عرْض هم از علّت مفارق صادر شوند. درست است كه علّت مجرد، هم مادّه را ايجاد مى كند و هم صورت را.(چه علّت مفارق عقل عاشر باشد يا عقل ديگرى و يا ذات واجب تبارك و تعالى) امّا، هر دو را در عرْض هم ايجاد نمى كند، بلكه صدور يكى از علّت مفيض، بر ديگرى تقدم دارد. البته، اين تقدم، تقدم در زمان نيست. بلكه تقدم در مرتبه وجودى است. به ديگر سخن، على رغم آنكه هر دو از فاعل مجردْ صادر گشته‌اند؛ امّا، يكى از آن دو، واسطه در صدور ديگرى است.

تقدم رتبى مادّه يا صورت

اكنون اين سؤال مطرح است كه كداميك از مادّه و صورت، واسطه در صدور ديگرى است: آيا مادّه واسطه در صدور صورت است يا صورت واسطه در صدور مادّه است؟[١] به عبارت ديگر: آياحيثيّت قوه وهيولا، واسطه پيدايش صورت جسمانى و فعليّت هاى اجسام است، يا بر عكس، صورت جسمانى و حيثيّت هاى فعلى اجسام واسطه است در پيدايش هيولا؟

[١] شايان ذكر است كه منظور از صورت كه در اينجا گفته مى شود تنها صورت جسميه نيست. زيرا، در كلمات شيخ منظور از صورت چيزى است كه در مقابل هيولى است و آنر صورت جسميه و اتصال جوهرى مى نامد.امّا در اينجا از مطلق صورت جسمانى (نه صورت جسميّه) كه منظور از آن اعم از صورت جسميه، صورت عنصرى و صورت معدنى است، به عنوان صورت ياد مى كند. در نتيجه، همه صورى را كه منطبع در مادّه هستند يكى به عنوان صورت نام مى برد و در برابر آن هيولى را كه قوّه محض است مى نهد. به تمام جهات فعليّت، صورت اطلاق ميكند. و در مقابل ان حيثيّت استعداد را هيولى مى نامد. ‌‌