إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٦١ - برائت عقلى در اقل و اكثر ارتباطى جارى نمىشود

جواب: اگر مقدّمه واجب را واجب شرعى بدانيم، در اين صورت، اقل، وجوب غيرى شرعى دارد و اگر مقدّمه واجب را واجب عقلى بدانيم، در اين صورت اقل، وجوب غيرى عقلى دارد. بنابراين علم تفصيلى داريم كه اقل يا وجوب نفسى دارد، و يا وجوب غيرى- شرعى يا عقلى- امّا نسبت به اكثر و جزء دهم، شك در وجوب داريم و نمى‌دانيم كه مثلا آيا سوره، جزء نماز هست يا نه بنابراين ما بدوا خيال مى‌كرديم كه علم اجمالى داريم بلكه حقيقت امر، اين است كه علم تفصيلى به وجوب اقل و شكّ بدوى نسبت به اكثر داريم و نسبت به وجوب اكثر مى‌توانيم برائت عقلى و قاعده قبح عقاب بلابيان را جارى نمائيم و بگوئيم «اكثر» وجوب ندارد بلكه فقط اقل، واجب است.

خلاصه: مرحوم شيخ، نسبت به اكثر، برائت عقلى را جارى مى‌دانند [١].

بيان فساد توهّم مذكور: لازمه انحلالى كه مرحوم شيخ، قائل شده‌اند توليد دو اشكال مهم است:

١- «خلف» انحلال علم اجمالى مستلزم محال، و چيزى كه مستلزم محال باشد خودش هم محال است بنابراين انحلال علم اجمالى محال، و چنانچه انحلال، محال شد در نتيجه، علم اجمالى در دوران امر، بين اقلّ و اكثر ارتباطى مانند علم اجمالى در دوران امر بين متباينين، موجب احتياط مى‌شود.

بيان ذلك: متوهّم، قائل بود كه وجوب اقل، تفصيلا معلوم است امّا كيفيّت آن مردّد است يعنى اگر اقل، تمام المأمور به باشد وجوب نفسى دارد امّا اگر اقل، اجزاء مأمور به باشد در اين صورت، اقل، وجوب غيرى‌ [٢] دارد پس در وجوب اقل دو

[١]البتّه مرحوم شيخ، نسبت به «اكثر» برائت شرعى را هم جارى مى‌دانند.

[٢]غيرى شرعى يا غيرى عقلى.