قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢١١ - الحد لا يكتسب من البرهان

نمى‌تواند ذاتى بوده باشد.

اكنون اگر گفته شود اثبات حد براى محدود اگرچه نيازمند به يك حد وسط است ولى آن حد وسط چيزى جز يك امر مرادف با حد نمى‌باشد، در اينجا ناچار با اشكال چهارم يعنى مصادره به مطلوب روبرو خواهيم شد؛ زيرا حد وسط، كه به عنوان يك دليل به كار گرفته مى‌شود چيزى جز عين مطلوب و مدعا نيست. اما اگر سرانجام گفته شود اثبات حد براى محدود نيازمند يك حد وسط است كه آن خود ذاتى نيست بلكه فقط رسم و عرض خاص است، در اين صورت ناچار با اشكال پنجم روبرو خواهيم شد زيرا اگر واسطۀ اثبات ذاتيات براى ذات، يك امر عرضى واقع شود لازم است كه انقلاب يك امر عرضى به يك امر ذاتى امكان‌پذير گردد؛ در حالى كه انقلاب يك امر عرضى به يك امر ذاتى به هيچ‌وجه امكان‌پذير نمى‌باشد.

شيخ الرئيس، ابو على سينا، در آثار خويش اين قاعده را به تفصيل مورد بحث قرار داده و براى اثبات آن اقامۀ برهان نموده است. وى در كتاب «نجات» ، فصلى را به بحث از اين قاعده اختصاص داده است. ولى در موارد ديگر نيز عباراتى دارد كه مى‌توان براى اثبات اين قاعده به آنها استدلال نمود. در نجات مى‌گويد: سه اصل بايد هميشه پيش از برهان مورد توجه و پذيرش واقع شوند. آن سه اصل عبارتند از حدود و اوضاع و مقدمات. عين عبارت وى چنين است: «الاصول التى تعلم اولا قبل البراهين ثلاثه حدود و اوضاع و مقدمات» ١معنى اين سخن آن است كه حد يك شىء هميشه پيش از برهان بايد مورد توجه و پذيرش واقع شود. اين مسئله نيز بديهى است كه اگر چيزى خود مقدمۀ برهان باشد هرگز نمى‌توان آن را با همين برهان اثبات نمود.

صدر المتألهين نيز اين قاعده را به تفصيل مورد بحث قرار داده و اثبات كرده است كه حد يك شىء به هيچ‌وجه از طريق برهان حاصل نمى‌شود. ملا صدرا در اين باب چيزى بيش از آنچه ابن سينا در آثار خويش آورده است ندارد؛ ولى سبك سخن و اسلوب

١ -النجاة (چاپ مصر) . ص ٧١.