قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٩٢ - مذهب اصالت تحصل منطقى

دارد. برعكس اگر قضيه‌اى مانند «اين ميز قهوه‌اى است» راست باشد، مى‌توانيم نتيجه بگيريم كه در دنيا لا اقل يك ميز وجود دارد.»

«اصحاب اصالت تحصل منطقى فرق بين دو نوع قضيه را با اين قول كه قضاياى تحليلى «غيرمفيد و بى‌اهميت» است، در صورتى كه قضاياى تأليفى «آگاهى‌بخش و مفيد» است، توصيف كرده‌اند. قضاياى تحليلى به اين معنى غيرمفيد و بى‌اهميت‌اند كه اگرچه ظاهرا دربارۀ عالم‌اند ولى پس از تجزيه و تحليل مى‌توان ديد كه واقعا دربارۀ عالم نيستند؛ زيرا حقيقى بودن آنها صرفا به واسطۀ صورت منطقى آنها و تعريف الفاظ است (يعنى تعريف «يك شوهر» اين است كه شوهران، مردان ازدواج كرده هستند) ، به عبارت ديگر قضاياى تحليلى فقط اظهاراتى دربارۀ كلمات‌اند؛ برعكس، يك قضيۀ تأليفى، به اين معنى «آگاهى‌بخش» است كه دلالت بر امر واقعى مى‌كند، و صدق و حقيقت آن به اين دلالت بستگى دارد. اكنون به واسطۀ فنون رياضى و منطقى كه راسل و وايتهد بسط و توسعه داده‌اند بآسانى مى‌توان فهميد كه آيا يك قضيه، تحليلى است يا تأليفى؛ اما چگونه مى‌توان فهميد كه يك قضيۀ تأليفى مفيد معنى است يا نه؟»

«در پاسخ اين پرسش، اصحاب اصالت تحصل براى دانستن اينكه يك قضيۀ تأليفى با معنى است يا نه آزمونى را پيشنهاد كرده‌اند، كه آن همان ملاك مشهور «قابليت تحقيق معنى» است. هر قضيه‌اى كه برحسب اين ملاك، با توجه به امر واقع «با معنى» دانسته نشود، يا تحليلى است (و از اين‌رو نه دربارۀ عالم) است و يا اصلا فاقد معنى است. بنابراين هر قضيه‌اى كه منظور از آن شناسائى موثق و معتبر دربارۀ عالم است براى اينكه بتوان آن را به عنوان قضيه‌اى «با معنى» پذيرفت يا نه، بايد با اين محك «قابليت تحقيق تجربى» امتحان شود. اما ملاك قابليت تحقيق چيست؟

اين ملاك را فلاسفۀ مختلف به طرق گوناگون تنظيم كرده‌اند. . .

در تنظيم اين قاعده مخصوصا به «مشاهده» اهميت داده شده است، و مطلب عمدۀ آن اصل اين است كه براى تعيين اينكه قضيه‌اى درست يا نادرست است چه نوع مشاهده‌اى بايد انجام گيرد.