قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٤٥٠ - ان الوقوف على حقايق الاشياء ليس فى قدرة البشر

١٤٧

ان الوقوف على حقايق الاشياء ليس فى قدرة البشر

واقف شدن بر حقيقت اشياء و رسيدن به كنه هويت هستى‌ها از دايرۀ توانائى ادراك بشر بيرون است. اين قاعده در آثار شيخ الرئيس، ابو على سينا، مورد بحث و بررسى واقع شده است.

صدر المتألهين نيز عين اين عبارت را از تعليقات ابن سينا در كتاب «اسفار اربعه» نقل كرده و در اين باب به تفصيل سخن گفته است ١.

شيخ مقتول، شهاب الدين سهروردى، اين مسئله را تحت عنوان يك قاعدۀ اشراقيه مطرح ساخته و شارح كتاب حكمة الاشراق آن را هدم و نابودى مسلك مشائى به‌شمار آورده است. آنچه در آغاز امر به نظر مى‌رسد اين است كه مفاد اين قاعده با آنچه ابن سينا و ملا صدرا در باب علم و ادراك گفته‌اند، تناقض آشكار دارد. زيرا اين دو فيلسوف بزرگ اسلامى خود را واقع‌بين دانسته و با هرگونه سفسطه كه مستلزم انكار يا شك در واقعيت باشد به سختى مبارزه كرده‌اند. صدر المتألهين يك فصل از كتاب خويش را به بحث از وجود ذهنى اختصاص داده و با دلايل و براهين محكم و استوار آن را اثبات كرده است. اثبات وجود ذهنى مطابق آنچه بيشتر حكماى اسلامى در آثار خويش آورده‌اند، بطور مستقيم و

١ -الاسفار الاربعة. ج ١. ص ٣٩١.