قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٤٢٥ - طرح يك پرسش و بيان پاسخ آن

مثلا وقتى يك شخص به عنوان معلم يا گوينده، شخص ديگر را تحت تأثير خويش قرار مى‌دهد، كارى كه انجام مى‌شود اين است كه شخص معلم يا گوينده مثال خويش را، كه چيزى جز صورت عقليۀ وى نمى‌باشد، در شخص شنونده ايجاد مى‌كند. به اين ترتيب مى‌توان گفت اثر فاعل، چيزى جز مثال فاعل نمى‌باشد و به همين جهت است كه فعل همواره فاعل را نشان مى‌دهد و از طريق فعل، به فاعل مى‌توان راه يافت.

اين مسئله را بو على سينا در برخى از آثار خويش مطرح ساخته است. صدر المتألهين نيز در كتاب «اسفار» سخن وى را نقل كرده و مورد بررسى قرار داده است. عين عبارت ابن سينا به نقل از صدر المتألهين چنين است: «. . . فان كل منفعل عن فاعل فانما ينفعل بتوسط مثال واقع من الفاعل فيه، و كل فاعل يفعل فى المنفعل بتوسط مثال يقع منه فيه، و ذلك بين بالاستقراء فان الحرارة النارية تفعل فى جرم من الاجرام بأن تضع فيه مثالها و هو السخونة، و كذلك سائر القوى من الكيفيات، و النفس الناطقة انما تفعل فى نفس اخرى مثلها. . .» ١

١ -الاسفار الاربعة. ج ١. ص ٤١٩. رساله‌اى كه ملا صدرا سخن شيخ را از آن نقل مى‌كند، ناشناخته است و نام آن نيز معلوم نيست.