قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٤٠٢ - اعيان ثابته در علم حق تعالى

كه در اين جهان ظاهر مى‌گردد، حادث و ممكن الوجود به‌شمار مى‌آيد. عين عبارت صدر الدين قونوى در اين باب چنين است: «كينونية كل شىء فى شىء، انما يكون بحسب المحل سواء كان المحل معنويا او صوريا. و لهذا وصف المعلومات الممكنة من حيث ثبوت تعينها فى علم الحق و ارتسامها فيه بالقدم، كما ان كل متعين فى علم الحق من وجه آخر، لا يخلو عن حكم الحدوث، لأن وجود العالم و علوم اهله حادثان منفعلان، بخلاف وجود الحق و علمه، فاعلم ذلك ترشد.» ٢

همان‌گونه كه در اين عبارت مشاهده مى‌شود، و در آغاز اين مبحث نيز يادآورى شد، مقصود شيخ صدر الدين قونوى از طرح اين قاعده اين است كه اعيان ثابته را مطابق مذهب صوفيه تشريح و توجيه نمايد. ثبوت علمى ماهيات به تبع اسماء و صفات حق تبارك و تعالى در مرحلۀ علم ازلى مورد قبول بيشتر عرفا و صوفيه واقع شده است ولى برخى از ارباب انديشه مسئلۀ ثبوت علمى ماهيات را پيش از تحقق عينى آنها به شدت مورد انكار قرار داده‌اند. مسئلۀ اصالت وجود و اعتبارى بودن ماهيت، هرگونه تحقق يك ماهيت را پيش از وجود عينى آن با اشكال روبرو مى‌سازد.

حاج ملا هادى سبزوارى نيز ثبوت علمى ماهيات را پيش از تحقق عينى آنها مورد انكار قرار داده و معتقد است همان‌گونه كه مذهب معتزله در باب ثبوت ماهيات باطل شناخته شده، مذهب صوفيه نيز در باب ثبوت علمى ماهيات پيش از تحقق آنها در جهان خارج باطل است. وى سرانجام در اين سخن اظهار ترديد كرده و گفته است شايد مراد صوفيه از ثبوت علمى ماهيات در مرحلۀ علم ربوبى، نوعى از وجود باشد. درهرحال عقيدۀ صوفيه در اين باب قابل دقت و شايان بررسى است.

٢ -محمد بن اسحق قونوى. رسالة النصوص. (مركز نشر دانشگاهى) . ص ٥٥.