همه چيزهاى ديگر در آن هست، جز اينكه مادۀ استخوانى در آن غالب است؛ و به اين جهت است كه از يك چيز چيز ديگر توليد مى‌شود. مثلا نان كه انسان مى‌خورد و در بدن مبدل به خون و بلغم و چربى مى‌شود، سبب آن است كه تخمۀ همۀ آن چيزها در آن هست.

«بنابراين كون و فساد، يا ولادت و مرگ، فقط عبارت است از جدائى اجزاء از يكديگر و در آغاز امر همۀ تخمه‌ها و مواد مختلفه درهم آميخته بوده و تمايز نداشته‌اند. عقل جهان آنها را از يكديگر جدا كرده، به نظم و ترتيب درآورده، به گردش انداخته، و مصدر اين بروزات شده است، و اين عمل هنوز جارى و برقرار است. هرچند رأى انكساغورس در تركيب اشياء از تخمه‌هاى مختلف و نامتناهى، خالى از غرابت نيست؛ و ليكن بديع‌تر از آن، قول اوست به اينكه ناظم امور، عقل است و ظاهرا اين دانشمند نخستين كسى است كه چنين نظرى اظهار داشته است.» ٢

اكنون بى‌مناسبت نيست عين عبارت بو على سينا را نيز جهت مزيد توضيح در اينجا ذكر كنيم: «. . . ان هذه الفصول التى اوردناها توهم ان القوة على الأطلاق قبل الفعل و متقدم عليه لا فى الزمان وحده و هذا شىء قد قال اليه عامة من القدماء فبعضهم جعل الهيولى وجودا قبل الصورة و ان الفاعل البسها الصورة بعد ذلك. . . و منهم من قال ان هذا الأشياء كانت فى الازل يتحرك لطباعها حركات غير منتظمة فأعان البارى تعالى طبيعتها و نظمها و منهم من قال ان القديم هو الظلمة او الهاوية او شىء لا يتناهى لم يزل ساكنا ثم حرك «او الخليط الذى» يقول به انكساغورس و ذلك لانهم قالوا ان القوة تكون قبل الفعل كما فى البذور و المنى و فى جميع ما يصنع الخ. . .» ٣

همان‌گونه كه از عبارت شيخ الرئيس ابو على سينا مستفاد مى‌گردد، گروهى از حكماى سلف بر اين عقيده بوده‌اند كه قوه بطور مطلق و از هر جهت بر فعل مقدم است. اكنون بايد اين مسئله مورد بررسى دقيق قرار گيرد تا معلوم شود سخن اين جماعت تا چه اندازه مى‌تواند اعتبار داشته باشد.

٢ -محمد على فروغى. سير حكمت در اروپا. (چاپ زوار) . ص ٨.

٣ -ابن سينا. شفا. (بخش الهيات) . ص ٤٧٧-٤٧٨.