قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٧٥ - كل فقير بالذات من وجه ما هو فقير بالذات من جميع الوجوه

١٣٣

كل فقير بالذات من وجه ما، هو فقير بالذات

من جميع الوجوه

هر چيز كه از يك وجه، به‌گونه‌اى ذاتى نيازمند باشد؛ ناچار بايد گفت از همۀ وجوه، در حد ذات خويش نيازمند خواهد بود. اين قاعده يكى از قواعد عقلى است كه در درستى و اعتبار آن به هيچ‌وجه نمى‌توان ترديد روا داشت. معنى اين قاعده اين است كه نياز ذاتى و احتياج جوهرى در يك شىء، اگرچه از يك جهت باشد، مستلزم نياز ذاتى و احتياج جوهرى آن از همۀ جهات ديگر نيز مى‌باشد. به اين ترتيب بايد گفت اگر يك شىء تنها از يك وجه نياز ذاتى داشته باشد، ديگر به هيچ‌وجه نمى‌تواند بى‌نياز ذاتى به‌شمار آيد.

حكما براى اثبات اين قاعده استدلال كرده و اقامۀ برهان نموده‌اند. برهان قاعده به اين ترتيب است كه گفته‌اند: اگر چيزى از يك وجه نياز ذاتى داشته باشد، و از وجه ديگر در مقام ذات بى‌نياز فرض شود؛ ناچار بايد گفت فقط دو صورت مى‌توان براى آن فرض كرد كه به ترتيب عبارتند از:

١-يك شىء در مقام ذات خود، بى‌نياز فرض شود؛ ولى در مقام صفات نيازمند ذاتى به‌شمار آيد.

٢-يك شىء در مقام صفت به‌گونه‌اى ذاتى بى‌نياز فرض شود؛ ولى در مقام ذات نيازمند به‌شمار آيد.

فرض دوم به هيچ‌وجه نمى‌تواند يك فرض معقول و قابل