قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٥ - قضاياى پنجگانه در صناعت قياس

كه هنگام طلوع ماه يا خورشيد در برابر مشركين گفته است «هذا ربى» اين پروردگار من است؛ ولى پس از افول، كه خصلت ذاتى هر موجودى است كه دستخوش حوادث قرار مى‌گيرد، بلا فاصله گفته است هر موجودى كه افول پذيرد آن را دوست ندارم. اگر اين آيۀ شريفه براساس جدل به طريقه احسن تفسير شود مى‌توان مثال روشنى براى قضيۀ تسليميه باشد، زيرا قضيۀ «هذا ربى» مورد قبول آن گروه از مشركين است كه مخاطب حضرت ابراهيم عليه السلام مى‌باشند. اگرچه معنى اين قضيه در واقع درست نيست و حضرت ابراهيم عليه السلام نيز به آن اعتقاد نداشته است؛ ولى چون مخاطب در برابر حضرت ابراهيم عليه السلام پذيرفته بود كه ماه يا خورشيد پروردگار است ناچار بايد مى- پذيرفت كه پروردگارش افول‌پذير است و هرآنچه افول‌پذير باشد شايستۀ خدائى نيست و به او دل بستن نشايد.

٥-قضيه تخيليه و آن عبارت است از قضيه‌اى كه تخيل انسان را برمى‌انگيزد و در نتيجه موجب انبساط يا انقباض خاطر مى- گردد. برانگيخته شدن تخيل، حالات مختلف عاطفى فراوانى را مى‌تواند در انسان ايجاد نمايد. برانگيختن تخيلات و تحريك عواطف، در طول تاريخ پرماجراى بشر داستان‌هاى غم‌انگيز و احيانا شادى‌آفرين بسيارى را به دنبال داشته است. شايد شعر معروف رودكى نمونۀ كوچكى از اين‌گونه داستانها باشد:

بوى جوى موليان آيد همى ياد يار مهربان آيد همى

گويند وقتى اين شعر با آهنگى خوش در گوش امير سامانى زمزمه شد آنچنان تحت تأثير عواطف ملى و وطنى قرار گرفت كه بى‌درنگ دستور حركت به سوى كشور را صادر كرد و خود پيشاپيش لشكريان، با شور و جدى تام عازم مقصد گرديد.

اين قضاياى پنجگانه به ترتيبى كه ذكر شد، تشكيل‌دهندۀ صناعات پنجگانۀ قياس مى‌باشند كه عبارتند از:

١-برهان

٢-خطابه

٣-سفسطه