قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٢٧ - آيا مىتوان از اين قاعده به اصل حركت در جوهر راه يافت؟

بشرط لا نمى‌باشد، تفاوت بين مشتق و مبدأ اشتقاق نيز چيزى جز تفاوت بين دو اعتبار لا بشرط و بشرط لا نيست.

به اين ترتيب مى‌توان گفت تفاوت ميان ضرب و ضارب يا نطق و ناطق تنها در دو اعتبار بشرط لا و لا بشرط است؛ زيرا ضرب يا نطق، يا هر مبدأ اشتقاق ديگر، نمى‌تواند محمول واقع شود؛ ولى ضارب يا ناطق، و يا هرگونه مشتق ديگر، پيوسته محمول واقع مى‌شود. در واقع مى‌توان ادعا كرد تفاوت بين مشتق و مبدأ اشتقاق، مانند تفاوت بين جنس و ماده يا فصل و صورت است؛ يعنى همان‌گونه كه تفاوت ميان ماده و جنس يا صورت و فصل تنها در دو اعتبار بشرط لا و لا بشرط نهفته است، تفاوت ميان مشتق و مبدأ اشتقاق را نيز در اين دو اعتبار بايد جستجو كرد. لازم به يادآورى است كه اعتبار لا بشرط در مورد جنس و همچنين اعتبار بشرط لا در مورد ماده، از جمله اعتبارات واقعى و نفس الامرى به‌شمار مى‌آيند كه به هيچ‌وجه تابع ميل و ارادۀ اشخاص نمى‌باشند. بشرط لا بودن ماده، يك واقعيت است كه به ميل و اراده اشخاص تغيير نمى‌پذيرد؛ همان‌گونه كه لا بشرط بودن جنس، يك واقعيت است كه ميل و ارادۀ اشخاص آن را دگرگون نمى‌سازد.

بنابراين بين اعتبار واقعى و نفس الامرى و اعتبار ذهنى تفاوت اساسى وجود دارد؛ زيرا اعتبارات ذهنى تنها تابع ذهن اشخاص هستند ولى اعتبارات واقعى و نفس الامرى يك سلسله واقعيات بشمار مى‌آيند كه تنها تابع ذهن و محصول انديشۀ اشخاص، نيستند. به اين ترتيب مى‌توان ادعا كرد تفاوت بين مشتق و مبدأ اشتقاق تنها يك تفاوت لفظى بشمار نمى‌آيد؛ زيرا تفاوت ميان عرض و آنچه آن را عرضى مى‌خوانند يك تفاوت واقعى و نفس الامرى است. اين تفاوت نفس الامرى يك واقعيت است كه به هيچ‌وجه تابع انديشۀ آدمى نيست و ذهن انسان نمى- تواند آن را دگرگون سازد.

از آنچه تاكنون در اينجا ذكر شد اين مسئله نيز روشن مى- گردد كه مشتق در معنى واقعى و حقيقى خود جز يك طبيعت وصفى