قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٢٥ - العرض و العرضى متحدان بالذات متغايران بالاعتبار

١٢٥

العرض و العرضى متحدان بالذات متغايران بالأعتبار

تفاوت ميان عرض، به عنوان يك مقوله؛ و آنچه آن را عرضى مى‌خوانند، مسئله‌اى است كه به هيچ‌وجه نبايد آن را ناديده انگاشت. توجه به اين مسئله مى‌تواند در حل بسيارى از مشكلات به‌ويژه در باب مسائل حمل، نقش اساسى را به عهده داشته باشد.

شيخ الرئيس، ابو على سينا، يك فصل از كتاب «الهيات شفا» را به بحث و تحقيق در معنى وحدت و كثرت اختصاص داده؛ و در همين فصل تفاوت بين عرض و عرضى را نيز مورد بررسى قرار داده است. او در اين فصل بين وحدت و واحد تفاوت قائل شده و گفته است واحد، مى‌تواند جوهر باشد؛ درحالى‌كه وحدت، تنها يك معنى عرضى به‌شمار مى‌آيد. عبارات شيخ در مورد تفاوت ميان عرض و آنچه آن را عرضى مى‌خوانند خالى از يك نوع تشويش و اضطراب نيست.

ابن سينا اين مسئله را در كتاب كوچك و پرمحتواى «نجات» نيز مورد بحث قرار داده است. عبارات وى در كتاب نجات، بر خلاف كتاب شفا، بسيار صريح و روشن است. در نظر وى «عرض» عبارت است از چيزى كه در مقابل جوهر واقع مى‌شود؛ درحالى كه عرضى تنها در مقابل مفهوم يك امر ذاتى، معنى دارد. ابن - سينا مى‌گويد در همين مورد است كه برخى اشخاص مرتكب اشتباه