قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٩٤ - حكما در مقابل متكلمين

ناپذير عليت را انكار كرده است. جاى هيچ‌گونه ترديد نيست كه انكار قانون عليت در باب عقل و منطق چيزى جز سد باب اثبات صانع متعال نمى‌باشد (تعالى عن ذلك علوا كبيرا) .

به همين جهت است كه مى‌بينيم متكلمين براى حل اين مشكل كوشش فراوان كرده و در اين راه قدم‌هاى بسيارى برداشته‌اند. ذكر همۀ مطالب و عقايد متكلمين در اينجا موجب ملال و تطويل مى‌گردد؛ ولى خلاصۀ مطالب اين گروه همان پاسخ‌هاى پنجگانه است كه به ترتيب مورد بررسى قرار گرفت.

حكما در مقابل متكلمين

حكما، كه معمولا طرز تفكر و طريقۀ استدلال متكلمين را نمى‌پسندند و در مقابل آنان موضع مى‌گيرند، در اين باب نيز در برابر متكلمين ايستاده و عقايد آنان را سخت مورد انتقاد قرار داده‌اند. جاى هيچگونه ترديد نيست كه حكما در نحوۀ برخورد با مطالب و مشكلات و همچنين كيفيت استدلال، از موضع عقلى و منطقى استوارتر برخوردار مى‌باشند. اين گروه پاسخ نخست متكلمين را به اين ترتيب مورد انتقاد قرار داده‌اند كه اگر ترجيح بدون مرجح، و لو در يك مورد، جايز باشد در جهان عقل و انديشه هرج‌ومرج لازم مى‌آيد و باب استدلال براى هميشه بسته مى- شود؛ زيرا هرگونه استدلال منطقى براساس قانون عليت استوار شده و اگر ترجيح بدون مرجح جايز باشد قانون عليت از درجۀ اعتبار ساقط مى‌گردد؛ و در اين صورت اثبات صانع نيز امكان- پذير نيست.

حكما در دنبالۀ انتقاد خويش، بر آنچه در پاسخ نخست متكلمين آمده است، مى‌افزايند: ذكر يك مثال هرگز نمى‌تواند يك قانون معتبر عقلى را نقض كرده و از درجۀ اعتبار ساقط نمايد؛ بعلاوه، آنچه در مثال مورد ادعاى آنان آمده بيش از اين نيست كه يك شخص از خطر جدى گريخته و در مسير خود يكى از دو طريق را، كه از هر جهت يكسان به نظر مى‌رسند، انتخاب و اختيار