قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٨٩ - حصول المعلول عند حصول العلة واجب

مرجح خارجى به هيچ‌وجه نمى‌تواند معنى و مفهوم صحيح داشته باشد ولى مشكل نخست همچنان به قوت خود باقى است؛ زيرا لازمۀ وجوب و ازليت اراده كه مبدأ آفرينش است، اين است كه خداوند متعال در فعل خويش كه آفرينش جهان است موجب يا مجبور بوده باشد. علاوه بر اين، چگونگى ارتباط بين معلول حادث و علت قديم در ازل، يك پرسش است كه هنوز نيازمند پاسخ مى‌باشد. در مقام پاسخ به اين پرسش پرماجرا متكلمين به چندين گروه تقسيم شده و هر گروه طريقى را برگزيده و براساس آن به اين پرسش پاسخ گفته‌اند.

پاسخ اول [اينكه ترجيح يكى از دو طرف يكسان را در مورد شىء واحد، بدون هرگونه مرجح خارجى، جايز است]

برخى از متكلمين گفته‌اند در جائى كه انجام يك فعل از دو طريق يكسان امكان‌پذير باشد، شخص مختار مى‌تواند يكى از آن دو طريق را انتخاب و اختيار نمايد؛ بدون اينكه هيچ‌گونه مرجح از خارج در مورد يكى از دو طرف وجود داشته باشد؛ به عبارت ديگر مى‌توان گفت اين جماعت ترجيح يكى از دو طرف يكسان را در مورد شىء واحد، بدون هرگونه مرجح خارجى، جايز دانسته‌اند؛ و براى اثبات مدعاى خويش از يك مثال استفاده كرده‌اند. آن مثال عبارت است از اينكه گفته‌اند هرگاه شخص از يك خطر جدى گريخته باشد؛ و درحالى‌كه از سوى دشمن خطرناك سخت تعقيب مى‌شود دو طريق كه از هر جهت يكسان باشند در مسير وى ظاهر شوند، هيچ‌گونه توقف و ترديد را جايز ندانسته و مسير خود را به سوى يكى از دو طريق ادامه مى‌دهد. شخصى كه در معرض خطر جدى قرار گرفته و در حال گريختن از خطر است در مسير خود بين دو طريق، كه از هر جهت يكسان به نظر مى‌رسند، هيچ- گونه مرجح خارجى را جهت ترجيح و انتخاب يكى از دو طريق نمى‌شناسد. آنچه براى وى اهميت دارد و به آن مى‌انديشيد هيچ چيز ديگر جز نجات خويش از خطر نمى‌باشد.