قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٨٠ - حصول العلة عند حصول المعلول واجب

نتيجۀ آن اعتقاد نداشته باشد، به هيچ‌وجه نمى‌تواند نسبت به نتيجۀ استدلال خوش‌بين بوده باشد و به آن اتكاء نمايد. با توجه به اين مقدمات بايد گفت انكار قانون عليت در اين جهان به يك شوخى يا سخن هزل شباهت بيشتر دارد تا به يك مسئلۀ جدى، زيرا فرار از چنگال اين قانون و بيرون رفتن از دايرۀ شمول آن، در اين عالم براى هيچ‌كس ميسر نيست. برخى گمان كرده‌اند صحت و اعتبار قانون عليت فقط از طريق تجربه و استقراء به دست مى‌آيد؛ ولى اگر اين مسئله به دقت مورد بررسى قرار گيرد به روشنى معلوم خواهد شد كه برعكس آنچه آنان مى‌گويند، اعتبار هرگونه تجربه و آزمايش براساس قانون عليت استوار مى‌باشد؛ زيرا اگر شخص آزمايشگر به اصل قانون عليت اعتقاد نداشته باشد، هرگز نمى- تواند از انجام آزمايش خويش انتظار نتيجه داشته باشد و اين بدان جهت است كه بين انجام آزمايش و نتيجۀ آن همواره يك نوع ارتباط عليت و معلوليت برقرار است. اصل اعتقاد به وجود ارتباط بين آزمايش و نتيجۀ آن است كه منشأ هرگونه اقدام و كوشش در اين باب مى‌گردد. به اين ترتيب مى‌توان گفت اساس هرگونه اقدام و فعلى كه از روى خرد انجام پذيرد، چيزى جز اعتقاد راسخ به قانون عليت نمى‌باشد.

جاى هيچ‌گونه ترديد نيست كه تجربه و استقراء منشأ پيدايش بسيارى از ادراكات در انسان مى‌باشند. ولى اين نكته را نيز نبايد فراموش كرد كه تأثير تجربه و استقراء در پيدايش برخى ادراكات فقط به نحو اعداد است نه به نحو توليد. معنى اين سخن آن است كه انسان مى‌تواند به كمك تجربه و استقراء به برخى از قوانين عقلى دست يابد؛ ولى تأثير تجربه و استقراء به هيچ‌وجه بيش از اين نيست كه نفس ناطقه را براى ادراك كليات و قوانين عقلى آماده مى‌سازد. پس از اين‌كه نفس ناطقه جهت ادراك كليات آمادگى لازم را پيدا كرد حقايق كليه از درون آن آشكار خواهند شد.

شيخ الرئيس، «ابو على سينا» ، از جمله كسانى است كه تجربيات را از امور بديهى بشمار آورده و معتقد است كه نفس