قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٧٩ - حصول العلة عند حصول المعلول واجب

١٢٠

حصول العلة عند حصول المعلول واجب

جائى كه معلول وجود داشته باشد ناچار علت آن نيز موجود است. اين قاعده يك قانون عقلى است كه از جمله نخستين پايگاه- هاى تفكر و انديشۀ بشر به‌شمار مى‌آيد.

كسانى مانند هيوم فيلسوف معروف انگليسى و پيروانش كوشيده‌اند به اعتبار و درستى اين قاعده خدشه وارد سازند، ولى اين گروه با اصرار و كوشش خويش در باب انكار قانون عليت در حقيقت به صحت و اعتبار آن اعتراف نموده‌اند؛ زيرا اگر آنان در انجام اين كار صداقت داشته باشند بخوبى مى‌دانند كه نفس اين كوشش است كه مى‌تواند علت اثبات مدعاى آنان واقع شود. معنى اين سخن آن است كه اگر اين جماعت به يك نوع ارتباط وجودى در باب عليت و معلوليت بين نفس كوشش و اثبات مدعاى خويش اعتراف نداشتند هرگز دست به اين كار نمى‌زدند و در اين راه پافشارى نمى‌كردند.

به اين ترتيب مى‌بينيم كسانى كه در مقام انكار قانون عليت برآمده‌اند، به‌گونه‌اى آشكار با اسلحۀ قانون عليت به جنگ با آن برخاسته‌اند و از اين نكته غافل مانده‌اند كه هرگونه استدلال براى انكار قانون عليت، سرانجام به اثبات آن پايان مى‌پذيرد؛ زيرا اگر كسى به يك نوع ارتباط على و معلولى بين استدلال و