قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٣٦ - گامهاى منطقى انديشه يا مطالب علمى در اصطلاح منطق

انجام سير خود را در شش مرحله به ترتيب ذيل ادامه مى‌دهد:

١- «ما» (ى) شارحه.

٢-هل بسيطه.

٣- «ما» (ى) حقيقيه.

٤-هل مركبه.

٥-لم ثبوتى.

٦-لم اثباتى.

«ما (ى) شارحه» عبارت است از نخستين توجه انسان نسبت به يك شىء كه به صورت اولين پرسش براى وى مطرح مى‌گردد. وقتى از اين مرحله گذشت مرحلۀ «هل بسيطه» يعنى پرسش از اصل هستى شىء براى وى مطرح مى‌شود. پس از اين مرحله اگر از اصل هستى يك شىء اطمينان حاصل نمود مرحلۀ «ما (ى) حقيقيه» يعنى پرسش از گوهر شىء براى وى مطرح مى‌گردد. در اين مرحله نهايت دقت و موشكافى بايد به عمل آيد تا همۀ ذاتيات شىء در تعريف آن به كار گرفته شود. وقتى همۀ ذاتيات شىء در تعريف آن گرد آمد، ماهيت واقعى آن نمودار مى‌گردد. پس از اينكه ماهيت واقعى شىء معلوم گشت ساير خصوصيات و عوارض آن مورد پرسش قرار مى‌گيرد. و اين همان مرحلۀ چهارم است كه تحت عنوان «هل مركبه» مورد بررسى واقع مى‌شود.

«هل مركبه» در حقيقت سؤال از همۀ خصوصيات و عوارضى است كه بر يك شىء حمل مى‌شود. اين مرحله را تحت عنوان «مفاد كان ناقصه» نيز مطرح كرده‌اند زيرا كان ناقصه از نظر علم صرف و لغت همواره ثبوت يك شىء را بر شىء ديگر نشان مى‌دهد. وجه تسميه و نام‌گذارى هل مركبه نيز چيزى جز اين نيست؛ زيرا به وسيلۀ هل مركبه است كه همواره سؤال از ثبوت يك شىء بر شىء ديگر طرح مى‌شود. پس از پايان اين مرحله، سرانجام مرحلۀ لم ثبوتى و اثباتى فرامى‌رسد. در اين مرحله فقط از علت شىء پرسش به ميان مى‌آيد. پاسخ به اين پرسش و ادراك مرحلۀ عليت، همواره به دو صورت انجام مى‌پذيرد:

صورت نخست به اين ترتيب است كه يك شىء علاوه بر اينكه