اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٩٩ - ٢- نظريه آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

همين‌جا وجود انشائى را پياده مى‌كنيم و مى‌گوييم: وجود انشائى عبارت از اين است كه اين امر اعتبارى به نام بيع- به اعتقاد بايع- به «بعت» تحقق پيدا كند. اين امر اعتبارى، گاهى منشأ اعتبار عقلاء و شارع مى‌شود و گاهى هم منشأ اعتبار آنان نيست، مثل اينكه معامله‌اى واقع شود كه هم عقلاء آن را باطل مى‌دانند و هم شارع. اما در همان معامله فاسد، وجود انشائى تحقق پيدا كرده ولى نه شارع اثرى برآن مترتب كرده و نه عقلاء.

٢- نظريه آيت‌اللَّه خويى «دام ظلّه»

ايشان مى‌فرمايد: به‌نظر ما انشاء عبارت از اين است كه انسان به‌وسيله لفظ يا شبه لفظ، آنچه در نفس دارد ابراز كند. آنچه در نفس است گاهى يك امر حقيقى و واقعى است، مثل مواردى كه طلب حقيقى در كار باشد. اگر مولا به دنبال طلب حقيقى، جمله انشائيه‌اى صادر كرد، اين جمله انشائيه، از آن طلب حقيقى كه در نفس مولاست پرده برمى‌دارد. و گاهى آنچه در نفس است عبارت از يك امر اعتبارى و طلب اعتبارى است، مثل اينكه در نفس خود، ملكيت يا زوجيّت را اعتبار كند. در اينجا، «بعت» يا «أنكَحْتُ» مى‌آيد و آن اعتبار نفسانى را ابراز مى‌كند. سپس مى‌فرمايد: اصلًا اين مسأله ابراز، اختصاص به جمل انشائيه ندارد بلكه در جمل خبريه نيز همين‌طور است. هيئت جمله خبريه، براى ابراز آنچه در نفس مخبر است وضع شده است. آنچه در نفس مخبر است عبارت از قصد حكايت از يك واقعيت است و جمله خبريه مى‌آيد آن را ابراز مى‌كند. بنابراين، فرق بين جمله خبريه و انشائيه در ارتباط با ما في النفس است. اگر ما في النفس، قصد حكايت از يك واقعيت باشد، جاى جمله خبريه است ولى اگر قصد حكايت نباشد بلكه واقعيتى در خود نفس يا امرى اعتبارى در خود نفس وجود داشته باشد از آن به جمله انشائيه تعبير مى‌شود. [١]

[١]- البيان في تفسير القرآن، ص ٤١٠