اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٨٤ - دليل سوم جبريّه

بررسى جواب دوم: پاسخ مرحوم آخوند نسبت به دليل سوم جبريّه، قابل قبول نيست، زيرا: مرحوم آخوند كه مى‌فرمايد: «اين‌گونه نيست كه تمام مبادى اراده، غير اختيارى باشد، بلكه انسان مى‌تواند مبادى را تكميل كند يا اينكه مثلًا بعد از تصور، تصديق به فايده ننمايد»، اشكال ما اين است كه ريشه و منشأ توانستن و قدرت انسان چيست؟ به عبارت ديگر: چه چيز سبب شده است كه انسان بتواند با اراده خود، يك طرف را انتخاب كند؟ آيا اين اراده از كجا آمده است؟ آيا منشأ آن اختيارى است يا اضطرارى؟ لذا دليل جبريّه در اينجا مطرح مى‌شود و نقل كلام در منشأ و علت انتخاب انسان مى‌شود. در نتيجه پاسخ مرحوم آخوند هم نمى‌تواند پاسخ كاملى نسبت به دليل و شبهه سوم جبريّه باشد. جواب سوم: مرحوم صدر المتألّهين در كتاب اسفار فرموده است: افعال ارادى و اختيارى انسان، داراى دو جهت است كه نبايد آن دو را با يكديگر مخلوط كرد: ١- جهت عقلائى: ما مى‌بينيم كه عقلاء و شارع مقدّس، به افعال اختيارى، توجّه و عنايت داشته و براى آن، قانون، مدح، ذمّ، ثواب و عقاب در نظر گرفته‌اند و در برابر مخالفت و موافقت هر موضوع و عملى، استحقاق عقوبت و مثوبت مطرح است و كسى نمى‌تواند در اين مطلب مناقشه كند. ٢- جهت فلسفى: در اين جهت، توجّهى به مردم، عقلاء و ثواب و عقاب نيست بلكه نظر به واقعيّت و خصوصيت فعل ارادى است. فعل اختيارى انسان، يكى از واقعيات جهان هستى بوده و فلسفه هم براى كشف واقعيات و پى بردن به حقايق جهان هستى است. اراده‌اى كه در افعال اختيارى تحقّق دارد، مسلّماً يك صفت نفسانى واقعى است نه يك امر اعتبارى و تخيّلى، و داراى امثال و مشابهاتى هم هست. ما بايد قبل از تحقيق درباره اراده، بحثى درباره مشابهات آن بنماييم و پس از آن،