اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٨٧ - نظريه مرحوم بروجردى در ارتباط با تمايز ميان وجوب و استحباب

است كلام مرحوم آخوند است. بنابراين وجوب و استحباب، به‌عنوان دو مرتبه از طلب مى‌باشند. مرتبه كامل و مرتبه ناقص. و در اينجا چيزى شبيه همان تشكيك حقيقى پياده مى‌شود. اكنون كه بحث ما در اينجا به پايان مى‌رسد لازم مى‌دانيم نكته‌اى را در ارتباط با كلام محقق عراقى رحمه الله مطرح كنيم. مرحوم عراقى‌- همانند مرحوم آخوند- تفاوت بين وجوب و استحباب را به شدت و ضعف و كمال نقص مى‌دانست ولى معتقد بود كه وجوب از راه اطلاق و مقدمات حكمت استفاده مى‌شود، زيرا وجوب، عين طلب، بدون زياده است ولى استحباب، عبارت از طلب با زياده نقص است. [١] به‌نظر ما قسمت اوّل كلام مرحوم عراقى صحيح است و تفاوت بين وجوب و استحباب، به‌شدت و ضعف و كمال و نقص است ولى قسمت دوم كلام ايشان- كه وجوب را از راه اطلاق و مقدمات حكمت استفاده مى‌كرد- قابل قبول نيست. براى تبيين مطلب، لازم است مقدّمه‌اى ذكر كنيم: در جايى كه تفاوت به كمال و نقص و شدت و ضعف است، مثل نور قوى و نور ضعيف، وقتى ما اين دو نور را در ارتباط با اصل ماهيت نور ملاحظه مى‌كنيم نمى‌توانيم ادّعا كنيم كه حقيقتِ نور قوى، عين حقيقت نور است بدون زياده، ولى حقيقت نور ضعيف، عين حقيقت نور است با زياده نقصان و ضعف. به‌عبارت ديگر: اگر ما نور ناقص را عبارت از «نور با زياده نقصان» دانستيم، در مورد نور كامل نيز بايد عين همين عبارت را به كار ببريم و آن را عبارت از «نور با زياده كمال» بدانيم و فرق گذاشتن بين اين دو، صحيح نيست. درست است كه ما در مورد كمال و نقص گفتيم: «مابه‌الامتياز، عين مابه‌الاشتراك است» ولى اين‌گونه نيست كه زياده، مثل فصل باشد. در

[١]- نهاية الأفكار، ج ١، ص ١٦٠- ١٦٣ تذكر: كلام مرحوم عراقى در صفحات ٦٦- ٧٠ از همين جلد به‌طور مبسوط مورد بررسى قرار گرفته است.