اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٦٣ - نظريه صاحب فصول رحمه الله

كردن اين بحث در علم اصول را ملاحظه مى‌كنيم مى‌بينيم انگيزه طرح بحث اين است كه بعضى از واجبات- مثل حجّ- در طول عمر انسان تنها يك‌بار براى او واجب هستند، يعنى ايجاد يك فرد آنها در تمام عمر، كفايت مى‌كند. [١] امّا در بعضى از واجبات ديگر- مثل نماز، روزه، خمس، زكات، جهاد و ...- بايد افراد متعدّدى آورده شود، البته تعدّد هركدام به تناسب خودش مى‌باشد. اختلاف واجبات، انگيزه‌اى براى اين شده كه در علم اصول اين مسئله را مطرح كنند كه اگر هيئت افعل در يكجا وارد شد، آيا در مقام امتثال، اتيان يك فرد از طبيعت كفايت مى‌كند؟ يا اتيان يك فرد كفايت نمى‌كند؟ اين مسئله با دفعه و دفعات تناسب ندارد بلكه با فرد و افراد متناسب است.

نظريه صاحب فصول رحمه الله‌

صاحب فصول رحمه الله معتقد است مقصود از مرّه و تكرار، عبارت از دفعه و دفعات است نه فرد و افراد، زيرا ما در اين مورد دو مسئله داريم: يكى همين بحث مرّه و تكرار است و ديگر اين است كه آيا اوامر و نواهى به طبايع تعلّق مى‌گيرد يا به افراد؟ [٢] ايشان مى‌فرمايد: ظاهر از كلمات اصوليين اين است كه اين دو مسئله استقلال دارند و اين‌گونه نيست كه يكى از اين دو مسئله مبتنى بر مسأله ديگر باشد. ضابطه استقلال دو مسئله اين است كه هريك از قائلين به اقوال مختلف در يك مسئله، بتواند هريك از اقوال مسأله دوم را اختيار كند. بنابراين اگر اين دو مسئله بخواهند استقلال خود را حفظ كنند، بايد ما مرّه و تكرار را به معناى دفعه و دفعات بگيريم، در اين صورت مسأله ما نحن فيه، هيچ ارتباطى به مسأله تعلّق اوامر به طبايع يا به افراد پيدا نمى‌كند.

[١]- اگرچه از كلمات بعضى از قدماء خلاف اين معنا استفاده مى‌شود ولى مشهور- بلكه بالاتر از مشهور- اين است كه حجّ بيش از يك بار براى انسان واجب نيست.

[٢]- اين بحث را در آينده مطرح خواهيم كرد.