اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٨٩ - كلام مرحوم آخوند

ما بايد ابتدا ببينيم هدف از اين كار چيست؟ كسى كه يك فرد را ايجاد كرده و به دنبال آن فرد دوم را ايجاد مى‌كند، از اين كار، چه هدفى دارد؟ يك وقت هدفش اين است كه فرد دوم را جايگزين فرد اوّل كند، مثل اينكه مى‌خواهد فرد اوّل را از دايره امتثال خارج كند- و حتى مثلًا ليوان اوّل را از جلو مولا بردارد- و فرد دوم را جايگزين آن بنمايد به‌گونه‌اى كه امتثالْ به فرد دوم تحقق پيدا كند. از اين تعبير مى‌كنند به تبديل امتثال به امتثال ديگر. اما يك‌وقت مى‌خواهد فرد دوم را كنار فرد اوّل قرار داده و مجموع دو فرد را امتثال واحد قرار دهد- مثلًا ليوان دوم را كنار ليوان اوّل قرار دهد- طبق همان مبنايى كه ما گفتيم كه اگر ده فرد هم باشد، يك امتثال تحقّق پيدا مى‌كند و گفتيم كه از عبارت مرحوم آخوند هم- در افراد عَرْضيه- همان وحدت امتثال استفاده مى‌شود اگرچه در كلام ايشان تصريحى به اين مطلب نشده است ولى درعين‌حال ظهور در يك چنين معنايى دارد.

كلام مرحوم آخوند

مرحوم آخوند در اينجا مطلبى دارد كه درحقيقت، تفصيلى در مسأله افراد طوليه است. ايشان مى‌فرمايد: فردى را كه مكلّف اوّلًا ايجاد مى‌كند به دو صورت است: ١- با ايجاد آن فرد، غرض نهايى مولا حاصل مى‌شود. ٢- با ايجاد آن فرد، غرض نهايى مولا حاصل نمى‌شود. توضيح: به‌نظر مرحوم آخوند، مولا مى‌تواند دو غرض داشته باشد، يكى غرض از امر و ديگرى غرض نهايى. غرض از امر اين است كه مولا، عبد خود را امر مى‌كند به اينكه آبى در اختيار او قرار دهد، عبد هم ظرف آبى در اختيار مولا قرار مى‌دهد. در اين صورت، غرض از امر حاصل شده است.