اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٨٣ - ٢- نظريه امام خمينى رحمه الله

جمعيّت در آنِ واحد، جواب او را بدهند، آيا شما اين را يك امتثال مى‌دانيد؟ اگر يك امتثال است پس ثواب از چه كسى است؟ آيا يك ثواب بر همه جمعيّت توزيع مى‌شود؟

بدون اشكال اينجا امتثالات متعدّد تحقّق پيدا كرده است و لازمه تحقّق هر امتثالى هم استحقاق مثوبت است. لذا همه اين جمعيّت، براى انجام واجب كفائى، استحقاق ثواب دارند. مرحوم بروجردى مى‌فرمايد: چه فرقى بين ما نحن فيه و واجب كفائى وجود دارد؟ همان‌طوركه در واجب كفائى تعدّد امتثال مطرح است در اينجا هم كه طبيعت را در عرض واحد، در ضمن افراد متعدّده ايجاد مى‌كند، امتثالات متعدّدى در كار است و براى هر امتثالى هم يك استحقاق مثوبت در كار است. [١]

٢- نظريه امام خمينى رحمه الله‌

حضرت امام خمينى رحمه الله در مقابل مرحوم بروجردى قرار گرفته‌ [٢] و مى‌فرمايد: اگر صد فرد هم اتيان كند، بيش از يك امتثال نيست و بيش از يك استحقاق ثواب هم مترتّب نمى‌شود. ايشان در حقيقت، در جواب از كلام مرحوم بروجردى‌ مى‌فرمايد: قبول داريم كه زيد، تمام الإنسان است و زيد و عَمرو دو انسان مى‌باشند [٣]، امّا

[١]- الحاشية على كفاية الاصول، ج ١، ص ٣٢٩، نهاية الاصول، ج ١، ص ١٢٤

[٢]- امام خمينى رحمه الله مدّتها در درس مرحوم بروجردى شركت كرده و يادداشتهاى زيادى هم از درس ايشان دارند.

[٣]- ما حتّى بالاتر از اين را هم قبول داريم و آن اين است كه آنچه شايع شده كه «الطبيعة يوجد بوجود فردٍ ما» مورد قبول ماست ولى اينكه مى‌گويند: «و لا ينعدم إلّا بانعدام جميع الأفراد»، مورد قبول ما نيست. ما معتقديم كه طبيعت در آنِ واحد، هم موجود است و هم معدوم. موجود است به وجود زيد و معدوم است به عدم عَمْرو- اگر عَمْرو نباشد- زيرا عَمْرو و زيد، هر دو تمام الطبيعة هستند. حال اگر طبيعت در ضمن زيدْ وجود پيدا كرد، طبيعتْ موجود شده و اگر عَمْرو، معدوم شد، طبيعتْ معدوم شده است. بنابراين طبيعتْ در آنِ واحد، هم موجود است و هم معدوم، زيرا اگر شما وجودات متعدّدى فرض كرديد، چنانچه يكى از اين وجودات منعدم شد، عدمْ جاى آن را پر مى‌كند. اگر هر دو وجود داشتند، كان الإنسانان موجودين، و اگر هر دو معدوم شدند، صار الإنسانان معدومين و اگر زيد موجود و عَمْرو معدوم بود، بايد بگوييم: «الإنسان موجود لوجود زيد و الإنسان معدوم لعدم عمرو» زيرا عَمْرو هم تمام الإنسان است و اين تمام الإنسان، زمانى موجود بود و اكنون معدوم شده است. توضيح اين مسئله در باب نواهى و جاهاى ديگر خواهد آمد.