اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٨٤ - ٢- نظريه امام خمينى رحمه الله

نتيجه‌اى كه شما (مرحوم بروجردى) از اين حرف مى‌گيريد، مورد قبول ما نيست، يعنى آن نتيجه بر اين دليل شما مترتب نمى‌شود. شما مى‌گوييد: «اگر ده عبد را به صيغه واحد آزاد كند، ده طبيعت كامل تحقّق پيدا كرده است»، ما اين را قبول داريم ولى چه دليلى داريد كه اگر ده طبيعت كامل تحقّق پيدا كرد، ده امتثال هم تحقّق پيدا كرده باشد؟ ما بايد ملاحظه كنيم كه آيا ملاك و معيار در وحدت و تعدّد امتثال چيست؟ شما مى‌گوييد: «چون ده وجود براى طبيعت تحقّق پيدا كرده، پس امتثال هم متعدّد است»، اين معيار را از كجا آورده‌ايد؟ معيار در باب وحدت و تعدّد امتثال، عبارت از وحدت و تعدّد تكليف است. اگر تكليف، واحد باشد، امتثال هم واحد و اگر تكليف متعدّد باشد امتثال هم متعدّد خواهد بود. نماز و روزه دو تكليف است و دو امتثال دارد. امّا تعدّد تكليف داراى چند نوع است. (أقيموا الصلاة) و (آتوا الزكاة) كنار هم مى‌باشند ولى متعلّق آنها با يكديگر فرق دارد. اين‌ها دو تكليفند و دو امتثال و دو مخالفت در ارتباط با آنها مطرح است و دو حكم دارند يعنى آثار آنها متعدّد است. ولى گاهى عبارت، يكى است امّا بر تكاليف متعدّدى دلالت مى‌كند، مثل اينكه مولا بگويد:

«أكرم كلّ عالم» و ما اين عام را به صورت عام استغراقى- در مقابل عام مجموعى و بدلى- قرار دهيم تا اكرام هريك از علماء، ملاك مستقل و حكم مستقلى داشته باشد، و اين غير از مطلبى است كه گفته‌ايم: «خطابات، انحلال پيدا نمى‌كند»، اين به معناى انحلال نيست، بلكه خود عموم استغراقى اين اقتضاء را دارد كه اكرام هريك از افراد