اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٦٠ - نظريه مرحوم آخوند

خبريّه‌اى كه در مقام بيان حكم است، غير از جمل خبريّه معروف است. جمل خبريّه معروف در مقام اخبار مى‌باشند. متكلّم مى‌خواهد واقعيتى را كه عالم به آن است در اختيار مخاطبى كه نسبت به آن ناآگاه است قرار دهد. ولى در ما نحن فيه وقتى امام عليه السلام مى‌فرمايد: «يعيد صلاته» بدون ترديد در اين مقام نيست كه بخواهد مخاطب را از واقعيتى كه در آينده اتفاق مى‌افتد، آگاه كند. خير، مفاد اين‌گونه جملات، بدون شك، عبارت از بيان حكم است و اين مسئله، مفروغ عنه است.

موضوع بحث‌

بحث در اين است كه آيا همان گونه كه هيئت افْعَلْ، ظهور در وجوب دارد، اين‌گونه جملات نيز ظهور در وجوب دارند يا نه؟ و اگر ظهور در وجوب دارند، آيا منشأ اين ظهور چيست؟

نظريه مرحوم آخوند

مرحوم آخوند مى‌فرمايد: جملات خبريّه‌اى كه در مقام بيان حكم مى‌باشند، نه تنها ظهور در وجوب دارند بلكه ظهورشان در وجوب، قوى‌تر از ظهور هيئت افْعَلْ در وجوب است. ايشان براى اثبات مدّعاى خود مى‌فرمايد: جمله خبريّه‌اى كه در مقام انشاء حكم است، در همان معنايى استعمال شده است كه ساير جملات خبريّه استعمال شده‌اند. معنايى كه بين هر دو مشترك است عبارت از «ثبوت نسبت در واقع»- در جمله موجبه- و «عدم ثبوت نسبت در واقع»- در جمله سالبه- است. در جمله فعليه مى‌خواهيم نسبتى را بين فعل و فاعل اثبات كنيم‌ [١]. اين‌

[١]- تذكر: جمله فعليّه غير از قضيّه حمليّه است. در قضيّه حمليه- همان‌طور كه بحث كرديم- نسبتى وجود نداشت بلكه ملاك در حمل، همان اتحاد و هوهويت بود. قضيّه حمليه مى‌خواهد بين موضوع و محمول ايجاد هوهويت و اتحاد كند و نسبت، مغاير با اتحاد است. امّا در جملات فعليّه، مسأله اتحاد و هوهويت مطرح نيست، بلكه مسأله فعل و فاعل و نسبتى كه بين فعل و فاعل تحقق دارد مطرح است. اين نسبت، اگر در زمان گذشته باشد، از آن به ماضى و اگر در زمان حال يا استقبال باشد، به مضارع تعبير مى‌شود.