اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٧٨ - بررسى كلام مرحوم آخوند

امّا در اطلاق مقامى اين‌گونه نيست. ما فقط در يك صورت مى‌توانيم به اطلاق مقامى تمسك كنيم و آن جايى است كه احراز كرده باشيم كه مولا در اين مقام است كه مى‌خواهد تمام خصوصيات معتبر در ترتب آثار نماز را بر نماز بيان كند. اين مسئله يا از راه تصريح خود مولا و يا از راه قرائن و شواهد ديگر احراز مى‌شود ولى اگر در جايى شك كرديم كه آيا وقتى مولا خصوصيات نماز را بيان مى‌كند، واقعاً در مقام بيان تمام خصوصيات نماز است- چه آنهايى كه مى‌تواند در مأمور به اخذ شود و چه آنهايى كه نمى‌تواند- در اين صورت، ديگر قاعده و بناى عقلائى وجود ندارد كه براساس آن بگوييم: مولا در مقام بيان تمام خصوصيات است. بنابراين يك فرق مهم اطلاق لفظى و اطلاق مقامى در صورت شك، در اين است كه آيا مولا در مقام بيان است يا نه؟ در اطلاق لفظى، قاعده عقلائيه بر وجود بيان است ولى در اطلاق مقامى چنين قاعده‌اى وجود ندارد. خلاصه كلام مرحوم آخوند اين است كه در مورد شك در تعبديت و توصليت نمى‌توان به اطلاق لفظى تمسك كرد ولى تمسك به اطلاق مقامى مانعى ندارد. [١]

بررسى كلام مرحوم آخوند:

بعضى از بزرگان در اين زمينه مطالبى را مطرح كرده‌اند كه لازم است به نقد و بررسى آنها بپردازيم: كلام مرحوم حائرى‌ مرحوم حائرى كه از شاگردان مرحوم آخوند است، بيان مفصّلى در اين زمينه ذكر كرده و براى نتيجه‌گيرى، سه مقدّمه مطرح كرده كه بعضى از مقدّمات ايشان اختصاصى به بحث ما ندارد و در بعضى از مسائل ديگر اصولى هم جريان دارد و اگر

[١]- كفاية الاصول، ج ١، ص ١١٢ و ١١٣