اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٧٥ - كلام صاحب فصول رحمه الله

نيست و هيئت هم به معناى بعث و تحريك اعتبارى است ولى تعلّق بعث و تحريك اعتبارى به ماهيت، به دلالت عقل، پاى وجود را به ميان مى‌آورد. عقل مى‌گويد:

مبعوث اليه در بعث و تحريك اعتبارى- مانند مبعوث إليه در بعث و تحريك حقيقى- عبارت از وجود ماهيت است. بنابراين وقتى ما مى‌گوييم: «الصلاة مبعوث إليها» اگرچه در اين قضيّه، سخنى از وجود به ميان نيامده است- نه در موضوع آن و نه در محمولش- امّا نفس همين مبعوث اليه بودن صلاة، به دلالت عقل، پاى وجود را به ميان مى‌آورد و گويا شما گفته‌ايد: «وجود الصلاة مبعوث إليه». امّا اگر تعبير به وجود كرديد، دلالتْ دلالت لفظى مى‌شود و اگر وجود را در عبارت نياوريد، دلالت آن، دلالت عقلى مى‌شود ولى مفاد، همان مفاد است. در اينجا نه تنها عقل، مسأله وجود را مطرح مى‌كند بلكه عرف هم اين معنا را درك مى‌كند بدون اينكه لازم باشد مسأله اصالة الوجود با براهينش نزد عرف روشن باشد. در حقيقت، يك ملازمه عرفيه‌اى هم تحقّق دارد، بدون اينكه فهم عرف، مستند به مفاد الفاظ و دلالت لفظى و مسأله تبادر و استعمال و مستعمل فيه باشد، حتّى دلالت مجازى هم در كار نيست. امّا در عين حال، يك چنين لابديّتى را كه عقل درك مى‌كند، عرف هم درك مى‌كند. وقتى مولا به عبدش مى‌گويد: «سافر إلى تهران»، عرف در مقام نقل مى‌گويد: «بعث المولى عبده الى إيجاد السفر إلى تهران». درحالى‌كه «وجود» نه در ماهيت سفر مطرح است و نه در هيئت «سافر»، بلكه عرف يك چنين لابديّتى را درك مى‌كند. در نتيجه ما با مرحوم آخوند در اين معنا موافقيم كه «در مسأله تعلّق اوامر به طبايع، نفس طبايعْ مراد نيست، بلكه مقصود، وجود طبايع است» ولى اختلاف ما با ايشان در استدلال بر اين مسئله است كه ايشان از طريق «الماهية من حيث هي هي ليست إلّا هي ...» وارد شد و ما گفتيم: دليل ايشان، بر مدّعا تطبيق نمى‌كند، زيرا مدّعا، حمل شايع صناعى است ولى دليل در ارتباط با حمل اوّلى ذاتى است. امّا نسبت به حرف صاحب فصول رحمه الله- كه وجود را داخل در مفاد هيئت امر مى‌دانست- دليلى بر كذب آن نداريم، ولى ظاهراً اين‌طور نيست. بلكه هيئت، براى‌