اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٠٤ - تاريخچه پيدايش اشاعره و معتزله

ارتباطات، مستلزم رفت و آمدها و نقل و انتقال نظريات مختلف بود. علت ديگرِ پيدايش افكار مختلف در بين مسلمانان، وجود يهود بود. يهوديان از اسلام ضربه سختى خورده بودند و هيچ‌گاه حاضر نشدند دين اسلام را بپذيرند لذا بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله براى ضربه زدن به اسلام دست به كار شدند البته ما ردّ پاى واضحى براى آنان نمى‌بينيم ولى باوركردنى نيست كه يهود با وجود يك چنين وضعيت و روحيه‌اى، بعد از پيامبر، خود را كنار كشيده باشد. مخصوصاً كه بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله زمينه‌هاى انحراف و جاه‌طلبى و مقام خواهى در بين مسلمانان وجود داشت. لذا ما وقتى جريانات تاريخى را ملاحظه مى‌كنيم برايمان اطمينان پيدا مى‌شود كه يهود در اين جريانات نقش داشته است. حتى اگر كسى ادّعا كند كه يهود در تغيير مسير خلافت نيز نقش داشته است، نمى‌توان آن را انكار كرد. ما وقتى تاريخ پيدايش فرقه‌هايى چون وهابيّت و بهائيت را ملاحظه مى‌كنيم دست‌هاى مرموز استعمارگران را به وضوح مشاهده مى‌كنيم و اين دست‌ها در صدر اسلام به نحو شديدترى وجود داشته‌اند. پس از بيان مقدّمه فوق، به تاريخ پيدايش اشاعره و معتزله مى‌پردازيم: در صدر اسلام، شخصى بود به نام «حسن بصرى» كه ماهيت روشنى ندارد، ظاهراً «حسن بصرى» يكى از اسراء بوده كه در بين مسلمانان آمده و به حسب ظاهر هم اسلام آورده است ولى آيا در باطن چه هدفى را دنبال مى‌كرده است؟ خيلى معلوم نيست. همين اندازه مشخص است كه در اسلام دو فرقه اشاعره و معتزله را به‌وجود آورد و اين همه‌وقت مسلمانان- از صدر اسلام تا به حال و پس از اين- را گرفت. «حسن بصرى» براى بحث در زمينه مسائل اعتقادى، كلاس درسى تشكيل داد و چون شخص فاضلى بود، شاگردانى را دور خودش جمع كرد. يكى از شاگردان او شخصى به نام «واصل بن عطا» است. «واصل بن عطا» روزى در جلسه درس با استاد خود به بحث و گفتگو پرداخت تا جايى كه ميان آنها درگيرى پيش آمد، لذا جلسه درس‌