اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٥٢ - كلام صاحب فصول رحمه الله

مؤيّد اين حرف، مطلبى است كه نحويين ذكر كرده‌اند كه مصدر، يا به معناى فاعل است و يا به معناى مفعول. و فاعل و مفعول- به لحاظ هيئتشان- داراى يك معناى اضافه بر مادّه مى‌باشند. ضارب بر عنوان صدور ضرب دلالت مى‌كند، مضروب بر عنوان وقوع ضرب بر شخص دلالت مى‌كند. اين جمله كه «مصدر، يا بايد به معناى اسم فاعل باشد يا به معناى اسم مفعول» برگشت به اين مى‌كند كه در هيئت مصدر، اضافه‌اى راجع به اصل مادّه وجود دارد. حال آيا آن اضافه چيست؟ در مثل «ضَرْب» يك مادّه‌اى وجود دارد كه از حيث معنا، مشترك بين همه مشتقات است و آن عبارت از «كتك» مى‌باشد.

اين مادّه در همه مشتقات- يعنى كتك‌زننده، كتك‌خورنده، كتك زد، كتك مى‌زند، كتك بزن و ...- وجود دارد و هركدام از اين مشتقات، داراى معنايى زايد بر اصل مادّه مى‌باشند. در مصدر هم همين معنا وجود دارد و اضافه‌اش هم عبارت از اين است كه در آخر معناى فارسى مصدر، بايد «دن» يا «تن» وجود داشته باشد، يعنى معناى «ضرب» عبارت از «كتك» نيست بلكه عبارت از «كتك زدن» يا «كتك خوردن» است و اين «زدن» و «خوردن» معناى هيئت مصدر است كه در مادّه مشترك وجود ندارد. به نظر ما اين احتمال دوم اقرب است. بررسى اشكال مرحوم آخوند به صاحب فصول رحمه الله‌ مرحوم آخوند به صاحب فصول رحمه الله اشكال كرد كه اگر اجماع روى مصدر منعقد باشد، دليل بر اين نمى‌شود كه ما مادّه امر را از نزاع مرّه و تكرار خارج كنيم، زيرا مصدر، غير از مادّه امر است. مصدر، يك مجموعه مركّب از مادّه و هيئت است و اگر مسأله‌اى در ارتباط با مصدر مطرح شد، ربطى به مادّه مشتقات- كه از جمله آنها امر است- پيدا نمى‌كند. به نظر ما اين اشكال بر صاحب فصول رحمه الله وارد نبوده و كلام ايشان كلام متقنى است، زيرا: اوّلًا: اگرچه مصدر داراى مادّه و هيئت است، ولى ادباى متأخر و محقّقين از آنان‌