اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٠٩ - بيان ديگرى از مرحوم آخوند

چرا در اينجا جارى نشود؟ همان‌طوركه در اقلّ و اكثر ارتباطى و شك در جزئيت سوره، مولا مى‌توانسته بيان داشته باشد، در ما نحن فيه- يعنى شك در تعبديت و توصّليت- نيز براى مولا امكان بيان مسأله قصد قربت وجود داشته است، اگرچه نحوه بيان آن- به فرموده مرحوم آخوند- از طريق اطلاق مقامى است. ولى در اصل بيان، با هم اشتراك دارند. پس چرا شما (مرحوم آخوند) مى‌فرماييد: برفرض اينكه در اقلّ و اكثر ارتباطى هم قائل به برائت شويم ولى در ما نحن فيه بايد قائل به اشتغال شويم؟

بيان ديگرى از مرحوم آخوند:

مرحوم آخوند مى‌گويد [١]: هرجا امرى از ناحيه مولا- حتى موالى عرفيه- صادر شد [٢] مى‌فهميم كه آن چيزى كه در حدوث اين امر نقش داشته، عبارت از هدف و غرضى است كه بر تحقق مأمور به مترتب مى‌شود و مسأله غرض، همان‌طوركه در حدوث امر نقش دارد، در بقاى امر هم نقش دارد، ما گاهى از اوقات مشاهده مى‌كنيم كه مأمور به توسط عبد انجام مى‌شود ولى غرض مولا تأمين نمى‌شود. اينجا نمى‌توان گفت: «وظيفه عبد به پايان رسيده است مگر اينكه مولا امر جديدى داشته باشد» مثلًا اگر مولا به عبدش دستور دهد كه يك ليوان آب براى او بياورد و عبد هم مى‌داند كه مولا تشنه است و آب را براى خوردن مى‌خواهد. در اين صورت، اگر عبد برود و يك ليوان آب تميز براى مولا بياورد ولى قبل از اين كه مولا آن آب را بياشامد، ليوان از دست او ساقط شده و آب بر زمين بريزد، آيا عبد مى‌تواند بگويد: من وظيفه خود را انجام داده‌ام و ديگر وظيفه‌اى ندارم و مولا اگر آب بخواهد بايد دستور ديگرى صادر كند؟ آيا مسئله اين‌طور است؟ عقل در اينجا حكم مى‌كند كه چون غرض مولا حاصل نشده، عبد وظيفه دارد

[١]- كفاية الاصول، ج ١، ص ١٢٧

[٢]- در غير اوامر امتحانيه.