اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٨٨ - فرق ميان واجب تعبدى و توصّلى

فرق ميان واجب تعبدى و توصّلى‌

بعضى‌ گفته‌اند: واجب تعبّدى- و به تعبير ما «واجب قربى»- عبارت از آن واجبى است كه هدف و غرض آن براى ما معلوم نباشد، مثل حجّ كه بعضى از مناسك آن براى ما قابل درك نيست. ولى واجبى كه هدف و غرضش براى ما معلوم باشد، واجب توصّلى مى‌باشد. مثلًا اگر لباس انسان به بول نجس شده باشد بايد آن را براى نماز تطهير كند. روشن است هدف از اين كار، حصول طهارت است. به‌ نظر ما، اين حرف درست نيست، زير هدف بسيارى از واجبات تقرّبى (يا تعبّدى) در قرآن و روايات مشخص شده است. قرآن در مورد نماز مى‌فرمايد: (إنّ الصّلاةَ تَنْهى عَنِ الفَحشاء وَ المُنْكر) [١] و يا روايت مى‌گويد: «الصلاة معراج المؤمن» [٢] و يا «الصلاة قربان كلّ تقي» [٣] اين عبارات، هدف از نماز را مشخص كرده‌اند. و در مورد روزه مى‌فرمايد: (كُتِبَ عَليكم الصّيام كَما كُتب عَلى الّذينَ مِن قَبلِكم لعلّكم تتقون) [٤] كه حصول تقوا را به‌عنوان هدف روزه بيان كرده است. بنابراين، فرق بين واجب تعبّدى (يا تقرّبى) و واجب توصّلى، در رابطه با علم و جهل به غرض و هدف نيست بلكه مسئله همان‌طورى است كه مرحوم آخوند و جمعى ديگر اشاره كرده‌اند. مرحوم آخوند و جمعى ديگر [٥] مى‌گويند: واجب تعبّدى‌، عبارت از واجبى است كه مى‌دانيم غرض از آن واجب، بدون قصد قربت حاصل نمى‌شود ولى غرض آن گاهى براى ما معلوم و گاهى مجهول است. ما اجمالًا مى‌دانيم كه وقوف در عرفات و مشعر بايد همراه با قصد قربت باشد و غرض از

[١]- العنكبوت: ٤٥

[٢]- اعتقادات مجلسى، ص ٢٩.

[٣]- الوسائل، ج ٣، ص ٣٠، (باب ١٢ من أبواب أعداد الفرائض و النوافل، ح ١).

[٤]- البقرة: ١٨٣

[٥]- كفاية الاصول، ج ١، ص ١٠٧، قوانين الاصول، ج ١، ص ١٠٣، بدائع الأفكار، ص ٢٣٧