اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٧٧ - راه سوم

عقوبت، به‌عنوان فصل شد، در مرتبه ذات و جزء ذات خواهد بود، چگونه مى‌شود چيزى هم جزء ذات و هم اثر مترتب بر ذات باشد؟ آنچه اين مطلب را روشن مى‌كند اين است كه مسأله استحقاق عقوبت، يك حكم عقلى است درحالى‌كه اگر چيزى در مرتبه ذات وجوب دخالت داشته باشد بايد مربوط به شرع باشد زيرا مولا ايجاب مى‌كند و اگر در اين وجوب و الزام، استحقاق عقوبت به نحو بعض الذات دخالت داشته باشد، معنايش اين است كه استحقاق عقوبت را مولا جعل كرده است، درحالى‌كه حاكم به استحقاق عقوبت، عقل است. عقل، در مورد وجوب حكم به استحقاق عقوبت مى‌كند و در مورد استحباب، حكم نمى‌كند.

راه سوم‌

بعضى فرق را در ارتباط با چيزى كه در رتبه سابق بر وجوب و به‌عنوان علت وجوب قرار دارد مطرح كرده‌اند و گفته‌اند: مولا دو جور اراده مى‌تواند داشته باشد:

يك‌وقت اراده مولا در ارتباط با صدور اين عمل از عبد، اراده حتميّه و يك‌وقت اراده غير حتميّه است. [١] اين قائل مى‌گويد: اگر طلب مولا ناشى از اراده حتميّه مولا باشد، وجوب، تحقق پيدا مى‌كند و اگر ناشى از اراده حتميّه مولا نباشد، از آن به استحباب تعبير مى‌شود با اينكه تعبير، يك تعبير است. در نتيجه، بنابراين قول، فرق بين وجوب و استحباب، در ارتباط با اراده و ريشه و علت است. بررسى راه سوم‌ اين حرف قابل قبول است ولى بحث در اين است كه آيا اختلاف در علت سبب مى‌شود كه فصل مميّز و جزء الذات فرق كند يا اينكه علت، فرق مى‌كند؟ به‌عبارت ديگر: آيا تفاوت در علت، سبب به‌وجود آمدن تفاوت ذاتى در معلول مى‌شود يا اينكه‌

[١]- اراده، داراى مراتبى است كه در همين بحث مطرح خواهد شد.