اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٢١ - بحث در ارتباط با اوامر قسم دوم

بزرگوار ما، حضرت امام خمينى رحمه الله نيز مورد اشاره قرار گرفته و ايشان فرموده است:

«هيئت افْعَلْ، براى بعث و اغراء، وضع شده است ولى نه براى بعث و اغراء حقيقى بلكه براى بعث و اغراء اعتبارى. [١] در نتيجه، در جايى كه هدف آمر، تحقّق مأمور به از مأمور است بايد بگوييم: «هيئت افْعَلْ، براى انشاء بعث و تحريك اعتبارى وضع شده است و اين بعث و تحريك اعتبارى، مثل ساير اعتباريات، منشأ آثارى نزد عقلاست.

بحث در ارتباط با اوامر قسم دوم‌

قسم دوم از اوامر، اوامرى بود كه در مقام تعجيز، تسخير، تهديد، تمنى و ترجّى بكار مى‌رفت، مثل آيه شريفه (فأتوا بسورة من مثله) [٢] و آيه شريفه (كونوا قردة خاسئين) [٣] و آيه شريفه (اعملوا ما شئتم) [٤] و شعر «ألا يا أيّها اللّيل الطويل ألا انجلي ...» كه به شب طولانى خطاب مى‌كند و مى‌گويد: چرا منجلى نمى‌شوى و به صبح، تبدّل پيدا نمى‌كنى، از تو شايسته است كه هرچه سريع‌تر، حالت صبح در تو پيدا شود. «انجلي» صيغه امر و هيئت افْعَلْ است و در مقام تمنّى و ترجّى بكار رفته است يعنى شاعر، اميد اين را دارد كه ليل، حالت انجلاء و اصباح پيدا كند. آيا مستعمل فيه در اين‌گونه موارد چيست؟ آيا مستعمل فيه، عبارت از همين عناوين- يعنى تعجيز و تسخير و ...- است؟ اين را مرحوم آخوند نفى كرد و حق با ايشان بود. بنا بر مبنايى كه ما در مورد هيئت افعل بيان كرديم، مى‌گوييم: در اينجا نيز هيئت افْعَلْ، در بعث و تحريك اعتبارى استعمال شده است ولى‌

[١]- مناهج الوصول إلى علم الاصول، ج ١، ص ٢٤٥، تهذيب الاصول، ج ١، ص ١٣٥ و ١٣٧

[٢]- البقرة: ٢٣

[٣]- البقرة: ٦٥

[٤]- فصّلت: ٤٠