اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٥٨ - كلام جبريّه

جواب: جبريون در پاسخ اين سؤال مى‌گويند: وجود حرارت به دنبال نار، دليل بر تأثير و تأثّر نيست. امتيازى كه نار دارد- و به دنبال آن، حرارت پيدا مى‌شود- اين است كه عادت خداوند متعال بر اين جارى شده كه به دنبال نار، مستقيماً و بدون مقدّمه، حرارت را ايجاد مى‌كند و شايد- البته اين احتمال در كلام آنان نيست- كه گاهى خداوند متعال، به دنبال نار، حرارت را ايجاد ننمايد همان‌طور كه در مورد حضرت ابراهيم عليه السلام چنين مسأله‌اى اتفاق افتاد و به دنبال آتش، نه تنها حرارتْ وجود پيدا نكرد بلكه برودت به‌وجود آمد، قرآن كريم مى‌فرمايد: (قُلنا يا نارُ كُونى بَرداً وَ سلاماً على إبراهيم). [١] جبريّون از اين هم پا فراتر نهاده و گفته‌اند: در قياس «العالم متغير و كل متغير حادث فالعالم حادث» كه منطقيون آن را به‌عنوان شكل اوّل و بديهى الانتاج مى‌دانند، نتيجه آن عبارت از «حدوث عالم» نيست بلكه «علم به حدوث عالم» به عنوان نتيجه است و اين علم شما به حدوث عالم، اثر صغرى و كبرى نيست، صغرى و كبرى، اثر و خاصيتى ندارند، بلكه علم شما به نتيجه، مربوط به عادت خداوند است. عادت خداوند، بر اين جارى شده كه شما به دنبال تشكيل چنين قضيّه‌اى، علم به نتيجه پيدا كنيد و اساس و ريشه علم مذكور، بناء و عادت خداوند است و الّا شكل اوّل، اثرى ندارد. جبريّون در ارتباط با افعال اختيارى انسان مى‌گويند: شما وقتى اراده مى‌كنيد از منزل خارج شويد و سپس از منزل خارج مى‌شويد، خيال مى‌كنيد كه بين اراده و مراد شما، ارتباط و تأثير و تأثّرى وجود دارد، بلكه بالاتر از اين، شما خيال مى‌كنيد كه اراده را در نفس خودتان ايجاد كرده‌ايد درحالى‌كه اين‌ها همه تخيّلات است و مطلب، چيز ديگرى است. خداوند متعال، مستقيماً اراده را ايجاد مى‌كند و به دنبال اراده، خودش مراد را ايجاد مى‌كند، بدون اينكه بين اراده و مراد،

[١]- الأنبياء: ٦٩