اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٢٥ - كلام اشاعره در ارتباط با جملات انشائيه طلبيه

پاسخ كلام اشاعره در ارتباط با جمل انشائيه طلبيه‌ ما وقتى كلام اشاعره را در ارتباط با جمل خبريه بررسى مى‌كرديم گفتيم: در هر جمله خبريه، جهاتى وجود دارد كه بعضى مربوط به لفظ و بعضى مربوط به غير لفظ است حال مى‌گوييم: جمل انشائيه در كثيرى از امور، با جمل خبريه اشتراك دارند.

جهاتى كه مربوط به لفظ بود، جهاتى كه مربوط به صدور لفظ به‌عنوان فعل اختيارى بود و فعل اختيارى هم مسبوق به اراده است و اراده، داراى مبادى و مقدّماتى است كه اولين مبدأ آن عبارت از تصور است، در اين جهات، جمل انشائيه با جمل خبريه مشترك هستند ولى بين اين دو، تفاوت‌هايى نيز وجود دارد: يك تفاوت اين است كه در جمل خبريه، واقعيتى به نام مطابقت و عدم مطابقت مطرح بود. روشن است كه اين واقعيت در اينجا مطرح نيست، زيرا جمل خبريه به منزله آينه‌اى براى حكايت از واقعيت است و مى‌خواهد واقعيتى را در قالب لفظ به ما نشان بدهد، لذا آنجا مسأله مطابقت و مخالفت مطرح بود. ولى در جمل انشائيه، مسأله حكايت و ارائه واقعيت مطرح نيست بلكه متكلّم مى‌خواهد با لفظ، چيزى را ايجاد كند و در چنين موردى مسأله مطابقت و مخالفت مطرح نيست. تفاوت ديگر در ارتباط با حالات مخبر است. در جمل خبريه، واقعيتى در ارتباط با حالات مخبر وجود داشت، زيرا مخبر، گاهى علم به مطابقت و گاهى علم به مخالفت و گاهى هم شك در مطابقت و مخالفت داشت. روشن است كه اين حالات، در جمل انشائيه طلبيه وجود ندارد، زيرا اين حالات سه‌گانه فرع اخبار و حكايت است. حال ما ابتدا مراجعه‌اى به وجدان خود مى‌كنيم، آيا وقتى پدر نسبت به فرزند خود امرى را صادر مى‌كند و غرض او تحقق مأمور به در خارج است، چه چيزى در نفس او وجود دارد؟ آيا آنچه در نفس پدر وجود دارد، غير از اين است كه مى‌خواهد اين مأمور به در خارج توسط فرزند تحقق پيدا كند؟ انسان هرچه به نفس و ذهن خود مراجعه مى‌كند