اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٨٢ - ١- نظريّه مرحوم بروجردى

١- نظريّه مرحوم بروجردى‌

مرحوم بروجردى در ارتباط با افراد عَرْضيّه قائل به تعدّد امتثال است‌ [١] و معتقد است: اگر كسى ده عبد را در يك آنْ و با صيغه واحد آزاد كند، به حسب تعدّد افراد، امتثال هم متعدّد مى‌شود. ايشان مى‌فرمايد: هر وجود از طبيعت و هر فرد آن، تمام طبيعت است نه بعض آن. زيد، يك انسان كامل و بكر هم يك انسان كامل است و زيد و بكر دو انسانند نه يك انسان. بنابراين اگر وجودات تعدّد پيدا كرد، طبيعتْ تعدّد پيدا كرده است. در اين صورت چرا ما بگوييم: «امتثالْ واحد است و فرقى بين يك فرد و ده فرد نيست»؟ در جايى كه مولا ده عبد خود را آزاد كرده- هرچند در عرض واحد بوده- نمى‌توانيم بگوييم: «يك عتق، تحقّق پيدا كرده است» بلكه ده عتق، در ارتباط با ده عبد تحقّق پيدا كرده است. شاهدش اين است كه اگر عتقْ واجب نبود بلكه مستحب بود- چون عتق يكى از مستحبات شرعى است- چنانچه كسى به صيغه واحد، ده عبد را آزاد كند، ثواب ده عتق را به او مى‌دهند. در عتق واجب هم همين‌طور است. درست است كه مولا بيش از يك عتق نخواسته است ولى با توجه به اينكه اين شخص، در مقام امتثال، ده عبد را آزاد كرده و تقدّم و تأخّرى هم در كار نبوده، لذا ما بايد اين را ده امتثال به حساب آوريم و آثار ده امتثال برآن مترتب كنيم. سپس ايشان اين مسئله را به مسأله واجب كفائى تشبيه كرده مى‌فرمايد: در واجب كفائى، درست است كه اگر يك نفر اقدام كند و مأمور به را انجام دهد، براى تحقّق غرض مولا كفايت مى‌كند. ولى اگر ده نفر، در عرض هم و بدون هيچ تقدّم و تأخّرى، واجب كفائى را انجام دادند، مثلًا اگر يك نفر بر جماعتى سلام كند و ما گفتيم جواب سلام اين شخص به صورت واجب كفائى است و اگر يك نفر از اين جمعيّت جواب سلام او را بدهد، ردّ سلام- كه واجب است- تحقّق پيدا كرده است. حال اگر تمام‌

[١]- مرحوم بروجردى در مورد افراد طوليّه فرموده‌اند: «الأفراد الطوليّة لا تقع بأجمعها مصاديق للامتثال، لحصول الطبيعة بالأوّل منها فيسقط الأمر قهراً». نهاية الاصول، ج ١، ص ١٢٤