سؤال: نفس انسان، چگونه قدرت خلاقيت اراده دارد؟ جواب: شما به مهندسى مراجعه مى‌كنيد و از او تقاضا مى‌كنيد كه نقشه جديد و بى‌نظير و ابتكارى براى شما طرح كند. او بر اثر درس، زحمت و تجربه، نقشه‌اى براى شما آماده مى‌كند كه بى‌نظير است و قبلًا در ذهن او تصوّر نشده است ولى او با زحمتى كه كشيده و درسى كه خوانده، قدرت خلاقيّت نقشه را داراست. خداوند متعال هم به انسان قدرتى داده كه مى‌تواند اعمال نفسانى مانند تصور، تصديق و اراده را احداث كند.

اراده، مربوط به كارگاه و كارخانه نفس انسان است و منشأ آن، قدرتى است كه خداوند به انسان عنايت كرده است. از آنچه گفتيم روشن گرديد كه صدر المتألهين رحمه الله تقريباً شصت درصد از جواب شبهه سوم جبريّه را بيان كرده است ولى اين سؤال را پاسخ نداده كه «اراده انسان از كجا ناشى شده است؟» و با توضيحات ما مشخص شد كه همان پروردگارى كه جهان هستى را خلق نموده، قدرتى به انسان عنايت كرده كه بتواند تصور، تصديق و اراده را خلق نمايد بدون اينكه اضطرارى در ميان باشد. سؤال: آيا اعمال خارجى انسان، باعث استقلال انسان مى‌شود؟ جواب: اعمال اختيارى و اعمال خارجى انسان كه احكامى بر آنها مترتب است، در عين اينكه با اراده انسان، تحقق پيدا مى‌كند و آن اعمال، مسبوق به اراده است- همان‌طور كه در پاسخ مفوّضه گفتيم- ولى باعث استقلال براى انسان نمى‌شود، بلكه نفس انسان، با عنايت خداوند متعال، داراى قدرت خلّاقيّت اراده مى‌باشد و بشر، استقلال در تأثير ندارد. معناى استقلال اين است كه انسان بتواند تمام راه‌هايى را كه موجب عدم تحقّق فعل مى‌شود كنترل نمايد و تمام موانع ايجاد را برطرف كند. اين امر به‌طور كلّى و مطلق، در ممكن الوجود تصوّر نمى‌شود، زيرا ممكن الوجودى كه اصل وجودش- حدوثاً و بقائا- نيازمند به علّت است و در هر لحظه‌اى محتاج افاضه علّت است، چگونه مى‌تواند ادّعاى استقلال كند و مانند مفوّضه بگويد: «من در ايجاد فعل و اثر، صددرصد مستقل هستم»؟ يكى از چيزهايى كه موجب عدم تحقّق فعل مى‌شود،