پيشينى يا زمانى است، كه عبارت است از تحقق شى‌ء در زمانى كه شى‌ء ديگرى در آن تحقق نمى‌يابد، و يا ذاتى است، و مفهوم آن اين است كه يكى از دو شى‌ء منطقا مقدم بر ديگرى است. مثل تقدم مبدأ نسبت به نتيجه. قبلى در مقابل بعدى است و در نظر ارسطو صفت حكمى است كه از علم به علت شى‌ء، از اين جهت كه علت طبعا مقدم بر معلول است، به دست مى‌آيد. متفكران جديد، لفظ پيشينى را به معنى آنچه منطقا و نه زمانا مقدم بر تجربه است، به كار مى‌برند.

هر فكرى كه ذهن آن را فرض كند و صدق يا كذب آن را، بدون استفاده از تجربه، اثبات كند، فكر پيشينى است.

پيشينى به اين معنى بر دو نوع است: نسبى و مطلق.

پيشينى نسبى، عبارت است از پيشينى معرفت مبتنى بر استدلال عقلى، گر چه ممكن است اين استدلال اصولا متكى بر تجربه باشد. مثل فرضيه علمى كه كلود برنارد در باره آن بحث كرده است. فرضيه علمى، اگر چه ناشى از تجارب و ملاحظات پيشين است، اما نسبت به آزمايش‌هاى تجربى كه صدق آن را اثبات مى‌كند، مى‌توان آن را پيشينى دانست.

پيشينى مطلق‌ عبارت است از استقلال تام از تجربه.

مانند پيشينى به آن معنى كه مورد بحث لايب نيتس و كانت واقع شده است. پيشينى به اين معنى متضمن قول به تقدم مطلق اصول عقل بر تجربه است. با آنكه اعتبار معرفت فقط در حدود تجربه محقق است، اين دو فيلسوف، مبادى عقل را مقدم بر هر گونه ادراك حسى مى‌دانند و مى‌پندارند تجربه براى تفسير رشد و تكون اين اصول، كافى نيست. اگر اين مطلب درست باشد، پيشينى مطلق، منطقى است نه زمانى.

پيشينى به معنى فطرى است كه ناشى از تجربه نيست.

استدلال پيشينى استدلالى است فقط متكى بر عقل. مثل برهان صديقين (هستى‌شناسى) بر اثبات وجود خداوند اين برهان را آنسلم تدوين كرده و دكارت آن را پسنديده و تكرار كرده است و خلاصه آن اين است كه وجود خداوند لازم ذات اوست‌ ٣١. (رجوع كنيد به بعدى، فطرى).

قبيح‌

فارسى/ زشت‌

فرانسه/Laid

انگليسى/Ugly

زشت چيزى است كه مورد پسند طبع نباشد يا مخالف غرض باشد يا متضمن فساد و نقص باشد و در مقابل زيبا و خوب قرار دارد. گفته‌اند: هر چه مدح بدان تعلق گيرد، خوب ناميده مى‌شود و هر چه ذم بدان تعلق گيرد زشت ناميده مى‌شود. و نيز گفته‌اند: خوب چيزى است كه واجب و اجرا كردنى است و زشت چيزى است كه حرام است. اما مباح و مكروه، [و مستحبّ‌] حد وسط بين حسن و قبح قرار دارند.