فرهنگ فلسفى - جميل صليبا- منوچهر صانعى دره بيدى - الصفحة ١١٩ - أ
مىشود كه عبارت است از مسأله گروهها كه هدف و مقصود آن شناخت روش انطباق ارزشهاى مجموعههاى كوچك آمارى با مجموعههاى بزرگتر است. تعيين اين هدف و مقصود، ممكن نيست مگر توسط حساب احتمالات و رياضيات عالى. كاربرد اين روش در زمان ما متداول است و در مباحث علمى، اجتماعى، تداركات، بازرگانى و تعليم و تربيت به كار مىرود.
از مهمترين آمارگيرىها، سرشمارى ساكنان يك كشور است كه ميانگين ازدواج، طلاق، زاد و ولد، فوت، خودكشى، و اختلاف آنها را نسبت به شغل و حرفه، مرز و بوم اقوام و ملتها و اديان، تعيين مىكند.
اصطلاح آمارى منسوب به آمار و مربوط به آن است.
مثلا مىگويند: سنجش آمارى و روش آمارى.
نظام آمارى نظامى است كه در مجموعه بزرگى از حوادث و وقايع و ميانگين آنها، نمودار مىشود.
جبر آمارى جبرى است مبتنى بر محاسبات آمارى. مثال آن عبارت است از ثبوت پديدهها و حوادث اجتماعى و ارتباط مؤثرى كه در ميان ارقام مربوط به آن حاكم است.
صاحبنظران معتقدند كه علم آمار دو فايده دارد: اول فايده نظرى كه عبارت است از تفسير حوادث گذشته. دوم فايده عملى كه عبارت است از شناخت و آگاهى نسبت به آينده و اقدام مناسب در جهت آن.
اختراع
فارسى/ نو پديدى
فرانسه/Invention
انگليسى/Invention
لاتين/Inventio
اختراع به معنى ايجاد كردن و نو پديد كردن است. مانند ايجاد كردن يك فكر تازه، و يا تنظيم كردن وسايل كار به نحو تازه كه موجب رسيدن به يك هدف معين باشد. اختراع به اين معنى مقابل اكتشاف است. زيرا اكتشاف عبارت است از اطلاع يافتن از اشيائى كه قبلا موجود بوده است، يعنى قبل از اينكه ما به آنها علم پيدا كنيم موجود بودهاند. در حالى كه اختراع به معنى ايجاد كردن چيز تازهايست كه قبلا موجود نبوده است. مانند ساختن يك داستان يا يك ابزار يا تركيبات جديد شيميائى. (رجوع كنيد به ابداع)
اختلاف (طريقه)
فارسى/ ناسازگارى
فرانسه/Difference )Methode de(
انگليسى/Difference )Method of(
اختلاف ضد اتفاق است. فرق اختلاف با خلاف اين است كه اختلاف در مورد سخنى به كار مىرود كه مبتنى بر دليل است اما خلاف در جائى به كار مىرود كه نيازى به دليل ندارد.
در نظر بعضى متكلمين اختلاف عبارت است از وجود دو شىء كه مثل هم و ضد هم نباشند.
در نظر استوارت ميل، طريق اختلاف يكى از طرق منطقى است و قاعده آن اين است كه: اگر پديدهاى در يكى از دو حالت آشكار شود و در حالت ديگر آشكار نشود، و اين حالات در تمام موارد غير از يك مورد، يكسان باشند اين مورد اخير يا علت آن پديده يا معلول آن و يا جزء ضرورى آن است.
اين روش در مقابل روش توافق يا اتفاق است يعنى روش هم زمانى و ملازمت حوادث و وقايع. روش توافق بهترين روشها در اثبات صدق فرضيه است. بطورى كه دانشمندان اين روش را روش قاطع ناميدهاند. در اين مورد گفتهاند:
بهترين روش اثبات اينكه حادثهاى علت يك حادثه ديگر است، اين است كه اگر حادثه اول افزايش يابد، حادثه دوم نيز همراه آن، افزايش يابد. (رجوع كنيد به طريقه، فصل، اتفاق)
اختيار (حريت)
فارسى/ برگزيدن
فرانسه/Libre arbire
انگليسى/Free Will
اختيار عبارت است از اينكه چيزى را به چيزى ديگرى برترى نهيم و اولى را نسبت به دومى ويژگى دهيم و مقدم بر آن قرار دهيم. اختيار اخص از اراده است. اختيار نزد قدما به دو معنى آمده است: اول به معنى حالت كننده كار، به نحوى كه اگر بخواهد بكند و اگر نخواهد نكند. دوم به معنى صحت انجام كار يا ترك انجام كار. به اين معنى كه مختار كسى