فرهنگ فلسفى - جميل صليبا- منوچهر صانعى دره بيدى - الصفحة ٣٦١ - ذ
در نشان دادن حادثه گذشته و تفسير آن و برگزيدن اجزاء آن و مرتب كردن آن، جزء تذكر منظم است.
٧- در زمان ما معنى حافظه عبارت است از اينكه آلات و اعضا قدرت تكرار حركات جمعآورى شده در آنها را داشته باشند. بحث در مورد حافظه به اين معنى جزء علم سيبرنتيك (شناخت روابط مغز و اعضا) است. (رجوع كنيد به تثبيت، تحديد، تذكر، حفظ، ذكرى، عرفان).
ذرائعيت يا اداتيت
فارسى/ ابزارگرائى
فرانسه/Instrumentalisme
انگليسى/Instrumentalism
ذريعه به معنى حلقهايست كه تيرانداز بر روى آن تعليم مىبيند. و نيز ذريعه به معنى وسيله و سبب چيزى است و جمع آن ذرايع است.
مقصود از اصطلاح ذرائعيت (ابزارگرائى) در فلسفه جديد، فلسفه جان ديوئى و حوزه فلسفى شيكاگو يعنى فلسفه اصالت عمل است. به اين معنى كه هر نظريهاى وسيله يا ابزار عمل است و فقط در صورتى كه كاربرد عملى داشته باشد مفيد و ارزشمند است. علت ابزارى (Cause Instrumentale( وسيلهايست كه نتيجهاش را [در عمل] به وجود آورد. مثل قلم كه به كار نوشتن مىآيد و دست كه وسيله اجراى اراده موجود عاقل است.
منطق ابزارى عبارت است از منطقى كه احكام آن مبتنى بر تجربه باشد. خلاصه در فلسفه ابزارگرائى، فكر چيزى نيست جز يك وسيله براى موفقيت در زندگى. (رجوع كنيد به برغماتيت، عمل).
ذرّه
فارسى/ اتم
فرانسه/Atome
انگليسى/Atom
لاتين/Atomus ,Atomum
١- ذره در اصل به معنى يك واحد منفرد يا جزئى است كه تجزيه نمىپذيرد و لوسيب و دموكريتوس و اپيكورو لوكرسيوس آن را اثبات كردهاند. دموكريتوس گويد: جوهر فرد، موجودى است ابدى، متجانس و ثابت كه افراد آن با يكديگر اختلاف ندارند مگر در شكل و وضع و حركت.
متكلمانى كه جوهر فرد را اثبات كردهاند گويند: جوهر فرد داراى وضع است و به هيچ عنوان قسمتپذير نيست، نه پذيراى شكستگى است و نه پذيراى بريدگى و نه در عالم و هم و فرض قابل قسمت است. اما متكلمان ابديت آن را نپذيرفتهاند.
٢- متفكران جديد لفظ ذره را به كوچكترين جزء عنصر مادى كه بتواند در فعل و انفعالات شيميائى دخالت كند، اطلاق مىكنند. اين اجزاء مادى داراى كيفيات ثابت هستند. از آن جمله است ذره شيميائى كه كوچكترين جزء در عنصر شيميائى است. اين اجزاء را به اين جهت كوچكترين جزء ماده ناميدهاند كه تا كنون نتوانستهاند جزء كوچكتر از آنها را كشف كنند. اما دانشمندان منكر اين امر نيستند كه تحليل علمى عميق و تقسيم فيزيكى دقيق در آينده بتواند اجزاء كوچكتر و دقيقتر از اين اجزاء را كشف كند.
٣- دانشمندان در سالهاى اخير لفظ ذره را بر اجزاء فيزيكى محدود و منفصلى اطلاق كردهاند كه قسمت نمىپذيرد. مانند ذرات الكترونيكى يا ذرات مقدارى (كونتا) كه ماكس پلانك از آنها سخن گفته است.
٤- بعضى فيلسوفان لفظ ذره را بر عناصر نفسانى تقسيمناپذير اطلاق كرده و آن را ذرات نفسانى خواندهاند. ٢٠ اين اجزاء كوچكترين اجزائى است كه احوال و عواطف نفسانى مركب از آنها تشكيل شده است.
ذرى
فارسى/ اتمى
فرانسه/Atomique
انگليسى/Atomic
ذرى منسوب به ذره يا متصف به صفات آن يا مركب از آن است. مانند وزن اتمى يا ساختمان ذرهاى.
فايده: مضمون نظريه ذرهاى (اتمى) اين است كه