تحصيل در لغت به معنى گردآورى و در عرف عام به معنى كسب علم است. حاصل، اسم فاعل از مصدر حصول و به معنى چيزى است كه بالفعل به دست آمده است. پس تحصيل حاصل به معنى به دست آوردن چيزى است كه در دست است. در اين اكتساب علم تازه‌اى نيست كه به علوم و معلومات پيشين اضافه شود. از اين قبيل است اگر گفته شود:

آب يعنى آب. اين اصطلاح به قضيه‌اى اطلاق مى‌شود كه موضوع و محمول آن، يك چيز باشد. مثل: انسان انسان است، اين همان است و ب ب اين اصطلاح همچنين به مغالطه‌اى اطلاق مى‌شود كه براى اثبات صدق قضيه، از طريق تكرار مضمون و محتواى قضيه توسط الفاظ تازه‌اى، به كار برده مى‌شود. شرط حصول و وقوع تكرار معلوم، اين است كه الفاظى كه در آن به كار رفته است معنى واحد غير قابل تغييرى داشته باشد. فرمول قضيه تكرار معلول به صورت زير است:

ب* ب ب، ب+ ب ب معنى اين فرمول اين است كه حاصل جمع چيزى با خود، يا حاصل ضرب آن با خود مساوى خود آن است.

تحقيق‌

فارسى/ پژوهش‌

فرانسه/Verification

انگليسى/Verification ,Examination

لاتين/Verificare

تحقيق در نظر فيلسوفان قديم عبارت است از اثبات مساله‌اى توسط دليل. تحقيق به اين معنى، غير از تحقيق مترادف ثبوت، كون و وجود است.

در روش تجربى تحقيق عبارت است از هر عملى كه دانشمند براى آزمودن نظريه‌اى اعمال مى‌كند و نيز به معنى تصديق و قبول اين امر است كه دو عمل متفاوت، نتيجه واحد به بار مى‌آورد.

دانشمند يا نظريات خود را مستقيما و يا نتايج نظريات خود را با حوادث مقابله و مقايسه مى‌كند تا صحّت آنها را اثبات كند. حال اگر اصل نظريه را با حوادث مقابله كند، تحقيق وى تحقيق مستقيم، و اگر نتايج آن را با حوادث مقابله كند، تحقيق وى، تحقيق غير مستقيم خواهد بود.

آنچه در مورد علوم آزمايشى صادق باشد، در مورد سپهرشناسى (علم الفلك) نيز صادق خواهد بود. زيرا يقين دانشمند سپهرشناس به درستى نظرياتش، مانع اين نيست كه وى از طريق مشاهده مستقيم، نظريات خود را اثبات كند.

بنا بر اين هيچ علمى وجود ندارد كه بى‌نياز از تحقيق در مسائل خود و اثبات آنها باشد. اين مطلب در مورد علم فيزيك و علم رياضى بطور يكسان صادق است. جز اينكه فيزيكدان، نظريات خود را توسط مشاهده و تجربه تحقيق و اثبات مى‌كند اما رياضى دان صدق قضايا و معادلات خود را توسط سنجش با بعضى از ارزش‌هاى ثابت و معين، استوار مى‌كند.

مثلا تحقيق در معادله (ب+ ج) د ب+ ج د، از طريق اثبات صدق آن در حالتى است كه در آن (د) مساوى يك باشد. در علوم رياضى فرق بين برهان و تحقيق (پژوهش) اين است كه برهان براى اثبات نظريات عمومى شايسته است، در حالى كه تحقيق يا پژوهش براى اثبات صدق قضيه عمومى در حالات خصوصى، مفيد است. مثلا نمى‌توان اثبات كرد كه اعداد ٣، ٤، ٥ اضلاع مثلث قائم الزاويه است بلكه تحقيق اين امر به اثبات اين است كه ٢ ٣+ ٢ ٤ ٢ ٥.

علاوه بر اين، روش پژوهش (تحقيق) در بسيارى از علوم مانند روانشناسى، جامعه‌شناسى، حقوق، سياست، اخلاق و ... مورد استفاده است. زيرا بهترين وسيله تحقيق در صدق نظريات و آراء و قواعد و قوانين، مقابله و سنجش آنها با رفتار مردم و طرق سلوك آنهاست. حتى گفته‌اند مجادله و برخورد انديشه‌ها در تاريخ (ديالكتيك تاريخى) خودبخود منتهى به تحقيق و اثبات مذاهب يا رد و حذف و ابطال آنها مى‌شود.

حال اگر معنى تحقيق عبارت است از اثبات مسائل از طريق مقابله آنها با مشاهدات حسى، يا اثبات صدق آنها در حالات جزئى، معنى تدقيق عبارت است از اثبات دليل توسط دليل.

تحقيق در اصطلاح صوفيان عبارت است از ظهور و تجلى‌