إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٩٤ - توارد دو دليل ثانوى نسبت دليل«لا ضرر» با ادله احكام ثانويه

«لا حرج» مى‌گويد «ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ» [١] در اين موارد كداميك از دو دليل ثانوى‌ [٢] مقدّم است؟

جواب: اگر آن دو دليل از قبيل متعارضين باشند، حكم دليلين متعارضين در مورد آنها اجراء مى‌شود و اگر از قبيل متزاحمين باشند هركدام كه مقتضى و ملاكش قوى‌تر باشد مقدّم داشته مى‌شود.

فرق تزاحم و تعارض: در متعارضين، مقتضى و ملاك حكم در احدهما هست نه در هر دو.

مثال: فرض كنيد يك دليل مى‌گويد نماز جمعه، واجب، و دليل ديگر مى‌گويد نماز جمعه حرام است و فرضا حكم هم منحصر به وجوب و حرمت است، در اين مورد، واضح است كه يكى از اين دو دليل، داراى ملاك هست و نمى‌شود هر دو، واجد ملاك باشند، در باب متعارضين بايد به آن دليلى مراجعه كرد، كه از نظر دليليّت، رجحان دارد- از جهت سند يا دلالت و غيره-

امّا در متزاحمين، ملاك حكم در هر دو وجود دارد مانند وجوب انقاذ دو غريق كه هركدام مصلحت ملزمه دارند، در مورد متزاحمين كارى به دليل آن نداريم كه كداميك از نظر سند يا دلالت و امثال آنها قوى‌تر است بلكه بايد ببينيم ملاك و مقتضى كداميك قوى‌تر است و مصلحت كداميك بيشتر است هركدام كه ملاك و مقتضى قوى‌تر داشت، طبق آن، عمل مى‌كنيم گرچه دليل ديگر از نظر دلالت، ارجح باشد. و اگر مقتضى هر دو مساوى بود، در انتخاب احدهما مخيّر هستيم.

[١]سوره حج/ ٧٨.

[٢]«لا ضرر» يا «لا حرج».